Bình luận về một sự việc là quyền của bạn; bình luận chê bai ngoại hình, đoán mò chuyện gia đình, quá khứ của người xuất hiện trong bài lan truyền thì đã vượt khỏi sự việc và có thể thành xúc phạm danh dự, nhân phẩm hoặc xâm phạm đời tư. Trước khi gõ, hãy hỏi: câu này nói về việc họ làm, hay nói về con người họ? Nếu là vế sau, hãy xoá.
Mỗi ngày có hàng loạt bài viết về người bình thường được lan truyền: cô dâu trong đám cưới, người bán hàng rong, thí sinh một cuộc thi, người mẹ đăng ảnh con. Phần bình luận thường trượt rất nhanh từ chuyện chính sang chuyện mặt mũi, cân nặng, giọng nói, "chồng như thế kia", "nhìn là biết nhà thế nào". Bài này giúp bạn nhận ra lúc nào một bình luận đã đi quá xa, kể cả khi bạn chỉ định đùa.
Người trong bài lan truyền thường không chọn nổi tiếng
Một người nổi tiếng chủ động xuất hiện trước công chúng và chấp nhận một mức độ bình luận nhất định về hoạt động của họ. Người bình thường trong bài lan truyền thì khác: họ có thể chỉ đăng một tấm ảnh cho bạn bè, bị ai đó chụp lại khi đi đường, hoặc xuất hiện trong clip của người khác. Họ không chuẩn bị tinh thần để hàng chục nghìn người lạ nhận xét về khuôn mặt, cơ thể và gia đình mình.
Bình luận của một người có thể chỉ là một câu, nhưng người được nhắc tới đọc hàng nghìn câu như thế cùng lúc. Những câu "đùa thôi" cộng lại thành một trận công kích. Người bị chê ngoại hình có thể thu mình, xoá tài khoản, ngại ra đường; người bị đoán mò chuyện gia đình có thể gặp rắc rối thật với người thân, hàng xóm, nơi làm việc.
Thêm một điều ít ai nghĩ tới: bài lan truyền thường được cắt khỏi bối cảnh ban đầu. Một tấm ảnh cô dâu được chụp ở góc xấu, một khoảnh khắc người bán hàng đang mệt, một khuôn mặt méo đi vì ống kính. Người xem đánh giá cả con người từ một khung hình không đại diện cho họ.
Đặt mình vào vị trí của họ là cách kiểm tra đơn giản nhất. Nếu tấm ảnh của bạn hoặc con bạn bị đem ra bàn tán như vậy, bạn có thấy đó là chuyện vô hại không?
Ba kiểu bình luận dễ vượt ranh giới
Chê bai ngoại hình. Nhận xét về cân nặng, màu da, khuôn mặt, chiều cao, dấu hiệu khuyết tật, kèm so sánh hạ thấp. Ngoại hình không phải là thứ người ta chọn hay sửa ngay được, và không liên quan đến sự việc đang được bàn. Lời chê kiểu này dễ bị coi là xúc phạm nhân phẩm, nhất là khi dùng từ miệt thị.
Đoán mò và phán xét đời tư. Suy diễn về hôn nhân, con cái, thu nhập, bệnh tật, quá khứ của người trong bài từ vài tấm ảnh. Những câu như "chắc là vợ hai", "nhìn là biết nợ nần" vừa có thể sai, vừa chạm vào vùng riêng tư mà pháp luật bảo vệ.
Chế giễu giọng nói, phương ngữ, nghề nghiệp. Nhại giọng vùng miền, chê cách nói ngọng, coi thường công việc chân tay của người trong bài. Những câu này hạ thấp một người vì đặc điểm gắn với xuất thân và sinh kế, không phải vì việc họ làm trong sự việc đang bàn, và thường kéo theo cả một nhóm người có chung đặc điểm.
Gán nhãn, đặt biệt danh. Biến một chi tiết thành biệt danh chế giễu, rồi lặp lại khắp các bài khác. Biệt danh lan truyền theo người đó nhiều năm, có khi còn đi trước cả tên thật của họ.
Bình luận về sự việc và bình luận về con người
Các câu dưới đây là ví dụ giả định trong một bài lan truyền về một người bán hàng tranh cãi với khách.
| Bình luận về sự việc | Bình luận đã vượt ranh giới |
|---|---|
| Theo clip, người bán từ chối đổi hàng dù sản phẩm lỗi, như vậy là chưa đúng. | Nhìn mặt đã thấy gian rồi. |
| Hai bên nên bình tĩnh, có hoá đơn thì nhờ cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. | Béo thế kia thì bán hàng gì nổi. |
| Cách nói chuyện với khách như vậy dễ làm mất khách. | Chắc ở nhà cũng bị chồng bỏ nên mới cáu thế. |
| Nếu cửa hàng có chính sách đổi trả thì nên áp dụng đúng. | Ai biết nhà bà này ở đâu không, cho cả xóm biết mặt. |
Cột bên trái có thể gay gắt, có thể sai, nhưng vẫn nói về hành vi và cách giải quyết. Cột bên phải bỏ sự việc lại phía sau và nhắm thẳng vào thân thể, gia đình, nơi ở của một con người. Câu cuối còn tiến sát tới việc kêu gọi lộ thông tin cá nhân.
Vì sao người ta dễ buông lời chê người lạ
Phần lớn người để lại bình luận chê ngoại hình không phải người xấu tính trong đời thực. Họ có thể là đồng nghiệp hiền lành, người hàng xóm tử tế. Điều khiến họ gõ những câu như vậy nằm ở hoàn cảnh của mạng xã hội nhiều hơn là ở tính cách.
Thứ nhất là khoảng cách. Người trong ảnh chỉ là một khuôn hình trên điện thoại, không có giọng nói, không có phản ứng ngay trước mặt. Thiếu những tín hiệu đó, người ta khó hình dung lời mình nói rơi vào một con người thật đang đọc. Thứ hai là cảm giác hoà vào đám đông: khi hàng trăm bình luận trước đã chê, câu của mình có vẻ không đáng kể. Thứ ba là sự vội vàng: lướt qua hàng chục bài trong vài phút, phản ứng đầu tiên thường là phản ứng cảm tính.
Hiểu những cơ chế này không nhằm bào chữa, mà để bạn nhận ra khi mình đang bị chúng cuốn đi. Lúc thấy mình định gõ một câu mà ngoài đời sẽ không bao giờ nói thẳng với ai, đó là tín hiệu nên dừng.
Một mẹo đơn giản là tưởng tượng người trong ảnh là một người quen của bạn: em họ, đồng nghiệp, cô bán hàng ở chợ gần nhà. Câu bình luận nào bạn thấy ngượng nếu người quen ấy đọc được, câu đó không nên đăng cho một người lạ.
Pháp luật nhìn những bình luận này ra sao
Bộ luật Dân sự 2015 quy định danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ; đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình cũng được bảo vệ. Một bình luận miệt thị ngoại hình hay bịa đặt chuyện gia đình người khác, nếu gây ảnh hưởng, có thể là căn cứ để người bị nhắc tới yêu cầu gỡ bỏ, xin lỗi và bồi thường.
Ngoài trách nhiệm dân sự, hành vi dùng mạng xã hội để xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác có thể bị xử phạt hành chính theo nghị định về xử phạt trong lĩnh vực thông tin trên mạng. Trường hợp xúc phạm nghiêm trọng có thể bị xem xét về tội làm nhục người khác theo Bộ luật Hình sự 2015, tuỳ mức độ và hậu quả. Các nghị định xử phạt được sửa đổi khá thường xuyên, nên mức phạt cụ thể bạn cần tra theo văn bản hiện hành.
Trên thực tế, không phải bình luận nào cũng bị xử lý. Nhưng việc nhiều người cùng làm không biến hành vi thành đúng, và người bị hại có quyền chọn những bình luận nặng nhất để yêu cầu xử lý. Bình luận của bạn có thể là một trong số đó.
Năm giây trước khi gửi một bình luận
Thói quen ngắn dưới đây giúp bạn vẫn tham gia bàn luận mà không làm tổn thương ai.
- Đọc lại câu mình vừa gõ và gạch đi mọi từ nói về cơ thể, khuôn mặt, giọng nói của người trong bài.
- Gạch đi mọi suy đoán về gia đình, thu nhập, quá khứ mà bạn không biết chắc.
- Nếu sau khi gạch, câu không còn gì, bình luận đó không cần thiết.
- Nếu còn lại một ý về sự việc, giữ ý đó và viết lại cho rõ ràng, chừng mực.
- Tự hỏi: mình có nói câu này nếu người kia đứng trước mặt, cùng con cái họ, không?
Năm giây này cũng giúp bạn tránh bị cuốn theo đám đông. Khi phần bình luận đầy những câu chế giễu, cảm giác "ai cũng nói vậy" khiến người ta dễ gõ theo. Dừng lại một chút là đủ để nhận ra mình không muốn trở thành một phần của trận công kích.
Nếu bạn có con ở tuổi đi học, hãy chia sẻ thói quen này với con. Trẻ vị thành niên dùng mạng xã hội rất nhiều và dễ học theo cách bình luận của người lớn. Một lời nhắc nhẹ nhàng khi cùng con xem một bài lan truyền, như hỏi con nghĩ người trong ảnh sẽ cảm thấy thế nào, có tác dụng hơn nhiều lời răn dạy chung chung.
Khi thấy người khác bị công kích trong phần bình luận
Bạn không có nghĩa vụ đi tranh luận với từng bình luận ác ý, và lao vào cãi tay đôi đôi khi chỉ làm bài viết lan rộng thêm. Tuy vậy, vẫn có những việc nhỏ có ích: không bấm thích những bình luận chế giễu, không chia sẻ bài kèm lời bình chê bai, báo cáo những bình luận lăng mạ lên nền tảng.
Nếu bạn quen người bị công kích, một tin nhắn riêng hỏi thăm, nhắc họ rằng họ có thể khoá bình luận, lưu lại bằng chứng, và tìm người hỗ trợ, thường có ý nghĩa hơn nhiều so với một lời bênh vực công khai. Người bị công kích trên mạng có thể rơi vào căng thẳng kéo dài; nếu thấy họ có dấu hiệu suy sụp, hãy khuyến khích họ tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc người thân tin cậy.
Nếu chính bạn đã lỡ để lại bình luận như vậy, xoá nó đi là bước đầu. Khi người kia đã liên hệ hoặc có dấu hiệu sẽ yêu cầu xử lý, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết nên xin lỗi và khắc phục thế nào cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Khen ngoại hình người lạ trên mạng thì có sao không?
Lời khen thường không gây tranh chấp, nhưng vẫn nên tế nhị. Những lời khen mang tính gợi dục, so sánh hạ thấp người khác, hoặc bình luận dồn dập vào ảnh của trẻ em có thể khiến người trong ảnh khó chịu và gây hiểu lầm. Khi người trong bài không quen bạn, ít bình luận về cơ thể vẫn là lựa chọn an toàn.
Bình luận về ngoại hình người nổi tiếng có khác người bình thường không?
Người nổi tiếng chấp nhận việc hoạt động công khai của họ bị bình luận, ví dụ trang phục biểu diễn hay phong cách trên sân khấu. Nhưng họ vẫn có quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và đời tư. Lời miệt thị cơ thể, bịa đặt chuyện riêng với người nổi tiếng vẫn có thể bị xử lý như với bất kỳ ai.
Mình chỉ bình luận trong nhóm kín, người kia không đọc được thì có sao không?
Nhóm kín vẫn có thể bị chụp màn hình và chuyển ra ngoài, và người bị nhắc tới vẫn có thể biết. Quan trọng hơn, việc người kia có đọc được hay không không thay đổi bản chất của lời chế giễu. Thói quen bình luận tử tế nên giữ ở mọi nơi, không chỉ nơi công khai.
Dùng biểu tượng cảm xúc cười vào bài chế giễu người khác có bị coi là tham gia không?
Một biểu tượng cảm xúc khó bị coi là hành vi xúc phạm. Tuy vậy, nó làm bài viết được ưu tiên hiển thị nhiều hơn, góp phần lan truyền. Nếu bạn thấy bài đang làm tổn thương một người cụ thể, lựa chọn tốt là không tương tác và báo cáo nội dung đó.
Nếu mình bị người khác chê ngoại hình trên mạng thì nên làm gì?
Chụp lại bình luận kèm tên tài khoản, đường dẫn và thời gian, dùng tính năng ẩn, xoá hoặc chặn, báo cáo vi phạm lên nền tảng. Nếu bị công kích dồn dập hoặc bị đe doạ, có thể trình báo cơ quan chức năng và tìm tư vấn pháp lý. Đừng ngại nhờ người thân hoặc chuyên gia tâm lý khi thấy căng thẳng.