Theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có yêu cầu toà bảo vệ quyền lợi thì phải đưa ra chứng cứ chứng minh yêu cầu đó là có căn cứ; bên phản đối yêu cầu cũng phải chứng minh sự phản đối của mình là có căn cứ. Trong vụ kiện danh dự, điều này có nghĩa là bạn phải chứng minh thông tin đã được đưa ra, nó nói về bạn, nó làm tổn hại danh dự và gây thiệt hại; còn nếu bị đơn nói điều họ đăng là sự thật, họ phải chứng minh điều đó.
Bài này đi qua từng điều cần chứng minh, cách chia gánh nặng giữa hai bên, những tình tiết không phải chứng minh, và các mốc giao nộp chứng cứ mà nhiều người lỡ vì không biết. Phần cách thu thập, lưu giữ chứng cứ từ đầu có bài riêng ở danh mục giữ chứng cứ của trang.
Nguyên tắc chung: ai yêu cầu thì người đó chứng minh
Toà án dân sự không điều tra thay đương sự. Thẩm phán xem xét những gì các bên đưa ra, và chỉ thu thập chứng cứ trong một số trường hợp luật quy định, thường khi đương sự đã cố gắng mà không tự thu thập được và có đề nghị. Vì vậy, trong vụ danh dự, việc bạn tin chắc mình bị oan chưa đủ; điều toà cần là những tài liệu cho thấy điều bạn nói là đúng.
Nguyên tắc ở Điều 91 có hai vế. Vế thứ nhất đặt nghĩa vụ lên người đưa ra yêu cầu: bạn đòi gỡ bài, cải chính, bồi thường thì bạn phải chứng minh các điều kiện của từng yêu cầu. Vế thứ hai thường bị quên: bên phản đối cũng phải chứng minh. Nếu bị đơn cho rằng bài đăng chỉ là góp ý có căn cứ, hay nội dung là sự thật, thì chính họ phải đưa ra chứng cứ cho lập luận đó, chứ không chỉ phủ nhận suông.
Ngoài ra, đương sự nào không đưa ra được chứng cứ hoặc đưa ra không đủ thì phải chịu hậu quả của việc đó. Câu này nghe khô khan, nhưng là lý do vì sao một vụ có lý vẫn có thể thua: không phải vì toà không tin, mà vì hồ sơ không đủ để toà kết luận.
Năm điều nguyên đơn thường phải làm rõ
Thông tin đã được đưa ra và do bị đơn đưa ra. Bản chụp có thời gian, đường dẫn hoặc mã định danh của bài, tài khoản đăng; nếu là lời nói trực tiếp thì cần nhân chứng hoặc bản ghi âm hợp pháp. Phần "do bị đơn đưa ra" nhiều khi khó hơn phần nội dung, nhất là khi tài khoản không ghi tên thật.
Thông tin nói về bạn. Không cần bài đăng ghi đúng họ tên; chỉ cần người đọc bình thường nhận ra đó là bạn qua chi tiết như nghề nghiệp, nơi ở, ảnh, tên cửa hàng. Bình luận của người đọc gọi đúng tên bạn dưới bài là chứng cứ tốt cho điểm này.
Thông tin ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín. Bạn cần chỉ ra câu chữ cụ thể và vì sao nó làm người khác đánh giá thấp bạn. Thông tin bịa đặt về hành vi phạm pháp, đạo đức thường dễ thấy hơn những lời châm biếm mơ hồ.
Thiệt hại thực tế. Với phần tiền: chi phí bạn đã bỏ ra để khắc phục, thu nhập bị mất. Với phần tinh thần: phạm vi lan truyền, hậu quả trong đời sống. Mỗi khoản cần chứng cứ riêng.
Mối liên hệ giữa bài đăng và thiệt hại. Doanh thu giảm có phải do bài đăng hay do mùa vụ, do đối thủ mở cửa hàng bên cạnh? Đây là chỗ bị đơn hay tấn công. Chứng cứ tốt là tin nhắn khách nêu thẳng lý do, văn bản huỷ hợp đồng có nhắc tới bài đăng.
Khi bị đơn nói điều họ đăng là sự thật
Trong vụ danh dự, tình huống hay gặp nhất là bị đơn không chối mình đã đăng, mà nói rằng mình nói đúng. Theo vế thứ hai của Điều 91, họ phải chứng minh sự phản đối đó có căn cứ: đưa ra tài liệu cho thấy sự việc họ kể là có thật. Một bài đăng nói bạn "quỵt tiền" thì người đăng cần chứng minh có khoản nợ và bạn đã không trả.
Dù vậy, đừng vì thế mà để trống phần của mình. Nếu có thể, bạn nên chủ động đưa chứng cứ cho thấy thông tin sai: giấy biên nhận đã trả tiền, kết quả kiểm định sản phẩm, xác nhận của nơi làm việc. Lý do thực tế là thẩm phán đánh giá toàn bộ chứng cứ của cả hai bên; khi chỉ một bên có tài liệu, kết luận dễ nghiêng về bên đó.
Một tình huống khác hay gặp là bị đơn không chỉ phản đối mà còn phản tố, cho rằng chính bạn đã xúc phạm họ, chẳng hạn bằng những bài đáp trả. Khi đó, vai trò đảo chiều với phần phản tố: họ là người có yêu cầu và phải chứng minh, còn bạn phản đối thì phải chứng minh sự phản đối có căn cứ. Đây là lý do những gì bạn viết đáp trả trong lúc nóng giận có thể quay lại thành chứng cứ bất lợi. Hãy rà lại mọi bài, mọi tin nhắn của chính mình liên quan đến vụ việc trước khi nộp đơn, để không bị bất ngờ ở phiên họp.
Cũng cần phân biệt thông tin về sự kiện với ý kiến, đánh giá. "Món ăn quá mặn, không hợp khẩu vị" là đánh giá, khó chứng minh đúng hay sai. "Quán dùng thịt ôi" là khẳng định về sự kiện, có thể đúng hoặc sai. Phần nhiều vụ danh dự xoay quanh loại thứ hai, và gánh nặng chứng minh cũng rõ ràng hơn ở loại này.
Những tình tiết không phải chứng minh
Điều 92 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê một số tình tiết, sự kiện không phải chứng minh. Biết những tình tiết này giúp bạn tiết kiệm công sức và tận dụng lời của chính bên kia:
- Những tình tiết rõ ràng mà mọi người đều biết và được toà thừa nhận.
- Những tình tiết đã được xác định trong bản án, quyết định của toà đã có hiệu lực, hoặc quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã có hiệu lực, theo điều kiện luật định.
- Những tình tiết đã được ghi trong văn bản được công chứng, chứng thực hợp pháp, trừ khi có nghi ngờ về tính khách quan.
- Những tình tiết mà một bên đương sự thừa nhận hoặc không phản đối tình tiết do bên kia đưa ra, trong phạm vi luật cho phép.
Điểm cuối có ý nghĩa thực tế lớn. Nếu bị đơn đã thừa nhận trong tin nhắn, trong biên bản hoà giải ở cơ sở hay tại phiên họp ở toà rằng mình là người đăng bài, bạn không cần chứng minh thêm điều đó. Nếu cơ quan có thẩm quyền đã có quyết định xử phạt hành chính người đăng bài vì chính hành vi này và quyết định đã có hiệu lực, đó cũng là căn cứ mạnh.
Chứng cứ điện tử và cách toà thường đánh giá
Phần lớn vụ danh dự ngày nay có chứng cứ điện tử. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thừa nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ, và Luật Giao dịch điện tử 2023 quy định giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu. Giá trị chứng minh trong từng vụ còn tuỳ độ tin cậy của cách tạo, lưu, truyền dữ liệu.
| Loại chứng cứ | Điểm mạnh | Điểm dễ bị phản bác | Cách tăng độ tin cậy |
|---|---|---|---|
| Ảnh chụp màn hình | Dễ có, nhanh | Dễ bị cho là cắt ghép, thiếu ngữ cảnh | Chụp đủ tài khoản, thời gian, đường dẫn; nhiều người cùng chụp |
| Bản ghi màn hình dạng video | Thấy được thao tác mở trang thật | Vẫn có thể bị nghi chỉnh sửa | Quay liền mạch từ thanh địa chỉ tới nội dung |
| Vi bằng của thừa phát lại | Có người độc lập ghi nhận | Có chi phí, cần làm khi bài còn tồn tại | Lập sớm, ghi đầy đủ quá trình truy cập |
| Lời xác nhận của người đã đọc bài | Chứng minh phạm vi lan truyền | Có thể bị coi là thiên vị nếu là người thân | Ưu tiên người không có quan hệ lợi ích |
| Tin nhắn thừa nhận của bị đơn | Rất mạnh về việc ai đăng | Bị đơn có thể chối tài khoản nhắn tin | Giữ thiết bị gốc, không xoá cuộc trò chuyện |
Khi bị đơn phủ nhận tính xác thực của dữ liệu, toà có thể trưng cầu giám định theo đề nghị. Giữ nguyên thiết bị và tài khoản gốc giúp việc này khả thi.
Giao nộp chứng cứ đúng mốc
Có chứng cứ mà nộp muộn có thể mất giá trị. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép thẩm phán ấn định thời hạn giao nộp, không được vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử; chứng cứ giao nộp sau thời hạn đó chỉ được chấp nhận trong một số trường hợp có lý do chính đáng hoặc chứng cứ mà trước đó toà chưa yêu cầu. Bạn nên làm theo thứ tự sau:
- Nộp kèm đơn khởi kiện những chứng cứ chính bạn đang có, đánh số và lập danh mục.
- Ghi rõ những chứng cứ chưa có được và lý do, kèm đề nghị toà thu thập nếu bạn đã cố mà không tự lấy được.
- Theo dõi thông báo của toà về thời hạn giao nộp và phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.
- Tại phiên họp, xem kỹ chứng cứ của bên kia và ghi lại những điểm cần phản bác.
- Bổ sung chứng cứ phản bác trong thời hạn, kèm văn bản giải thích ngắn gọn ý nghĩa của từng tài liệu.
- Chuẩn bị bản dịch có chứng thực cho tài liệu tiếng nước ngoài nếu có.
Việc đánh giá chứng cứ nào đủ, chứng cứ nào yếu là chỗ người có chuyên môn giúp được nhiều nhất. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà hồ sơ chứng cứ trước phiên họp. Các điều luật dẫn trong bài theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Giao dịch điện tử 2023; hãy tra văn bản hiện hành vì quy định tố tụng có thể đã được sửa đổi.
Câu hỏi thường gặp
Bài đăng không ghi tên mình thì có kiện được không?
Có thể, nếu bạn chứng minh được người đọc bình thường nhận ra bài nói về bạn qua các chi tiết như nghề nghiệp, nơi ở, hình ảnh, tên cửa hàng. Bình luận của người đọc gọi đúng tên bạn là một chứng cứ hữu ích cho điểm này.
Bị đơn nói chỉ chia sẻ lại bài của người khác thì sao?
Người chia sẻ vẫn là người đưa thông tin tới những người đọc trang của họ. Họ có thể lập luận về mức độ lỗi, nhưng việc chia sẻ không tự động miễn trách nhiệm. Bạn cần chứng minh việc chia sẻ và phạm vi lan truyền từ trang của họ.
Ảnh chụp màn hình có được toà chấp nhận không?
Được xem xét như một chứng cứ, nhưng giá trị phụ thuộc vào độ đầy đủ và khả năng xác thực. Ảnh chụp có tài khoản, thời gian, đường dẫn, cùng các nguồn khác như lời xác nhận hay vi bằng sẽ có sức nặng hơn ảnh cắt rời.
Không tự lấy được chứng cứ đang nằm ở nơi khác thì làm thế nào?
Bạn có thể đề nghị toà yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân đang giữ tài liệu cung cấp, kèm giải thích bạn đã cố gắng thu thập mà không được. Toà sẽ xem xét đề nghị theo quy định tố tụng.
Ghi âm cuộc nói chuyện có được dùng làm chứng cứ không?
Bản ghi âm cuộc trò chuyện mà chính bạn tham gia thường được toà xem xét, kèm văn bản ghi lại nội dung và trình bày về nguồn gốc. Ghi âm lén cuộc trò chuyện của người khác hoặc thu bằng cách trái pháp luật thì rủi ro cao và có thể không được chấp nhận.
Nộp chứng cứ trễ hạn thì có bị loại hẳn không?
Không phải lúc nào cũng bị loại. Luật cho phép giao nộp sau thời hạn trong một số trường hợp có lý do chính đáng hoặc chứng cứ trước đó toà chưa yêu cầu. Nhưng đừng trông vào ngoại lệ, hãy nộp đúng mốc.