DanhDu.comDanh Dự
Xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự

Giám định tổn thương tâm thần trong vụ làm nhục, vu khống: khi nào cần, ai yêu cầu

Vì sao tỷ lệ tổn thương tâm thần quyết định khung hình phạt tội làm nhục, vu khống; ai có quyền đề nghị giám định, hồ sơ y tế cần giữ và những giới hạn cần biết.

Quiet consultation room in a provincial hospital in Nghe An, a Vietnamese woman seated by a window facing a doctor across a desk, both out of focus, pale morning light

Trong tội làm nhục người khác (Điều 155) và tội vu khống (Điều 156) của Bộ luật Hình sự, việc gây rối loạn tâm thần và hành vi cho nạn nhân là tình tiết định khung: tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 45% đẩy vụ việc lên khoản 2, từ 46% trở lên đẩy lên khoản 3. Tỷ lệ này chỉ được xác định bằng giám định pháp y tâm thần theo trưng cầu của cơ quan tiến hành tố tụng; bị hại có quyền đề nghị trưng cầu và trong một số trường hợp được tự yêu cầu giám định.

Bài viết giải thích ở mức nguyên lý vì sao giám định quan trọng, ai đề nghị, chuẩn bị gì và những giới hạn cần hiểu trước khi đặt kỳ vọng. Đây không phải lời khuyên y khoa và không chẩn đoán cho ai; nếu bạn đang gặp khó khăn tinh thần sau khi bị xúc phạm, việc đầu tiên là được bác sĩ, chuyên gia tâm lý thăm khám. Quy định viện dẫn có thể thay đổi, bạn tra văn bản hiện hành.

Vì sao một con số y khoa lại quyết định khung hình phạt

Hai tội danh này bảo vệ danh dự, nhân phẩm, nhưng nhà làm luật thừa nhận hành vi xúc phạm, bôi nhọ có thể gây hậu quả vượt khỏi chuyện thể diện: nạn nhân lo âu kéo dài, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, không thể đi làm, đi học. Khi hậu quả đó được chứng minh, mức nguy hiểm của hành vi được đánh giá cao hơn, khung hình phạt tăng theo.

Với tội làm nhục, khoản 1 chỉ có cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ; nếu gây rối loạn tâm thần và hành vi với tỷ lệ 11% đến 45%, khung tăng lên tù từ 3 tháng đến 2 năm; từ 46% trở lên là tù từ 2 đến 5 năm. Với tội vu khống, các mốc tỷ lệ tương tự đẩy khung lên tù từ 1 đến 3 năm và từ 3 đến 7 năm (theo Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017).

Hệ quả thủ tục cũng thay đổi. Vụ việc ở khoản 1 chỉ được khởi tố khi bị hại yêu cầu và sẽ đình chỉ nếu bị hại rút yêu cầu. Khi đã có tình tiết của khoản 2, khoản 3, việc khởi tố không còn phụ thuộc vào yêu cầu của bị hại.

Vì tác động lớn như vậy, luật không chấp nhận ước lượng bằng cảm nhận, bằng lời kể của người thân, hay bằng một tờ giấy khám thông thường. Tỷ lệ phải do tổ chức giám định pháp y tâm thần xác định theo tiêu chuẩn do Bộ Y tế ban hành về tỷ lệ phần trăm tổn thương cơ thể.

Phân biệt khám chữa bệnh với giám định pháp y tâm thần

Nhiều người nghĩ đã có giấy khám của bệnh viện là đủ. Hai việc này có mục đích khác nhau.

Tiêu chíKhám, chữa bệnh tâm thầnGiám định pháp y tâm thần
Mục đíchChẩn đoán, điều trị, giúp người bệnh hồi phụcTrả lời câu hỏi của cơ quan tố tụng: có rối loạn không, tỷ lệ bao nhiêu, liên quan tới sự việc thế nào
Ai yêu cầuNgười bệnh, gia đìnhCơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu; đương sự có thể đề nghị hoặc tự yêu cầu theo luật
Nơi thực hiệnCơ sở y tếTổ chức giám định pháp y tâm thần
Kết quảBệnh án, đơn thuốc, giấy ra việnKết luận giám định, có giá trị là nguồn chứng cứ
Vai trò trong vụ ánLà tài liệu tham khảo quan trọng cho giám định viênCăn cứ để xác định tình tiết định khung

Hai việc bổ trợ cho nhau. Hồ sơ khám chữa bệnh đều đặn từ sớm giúp giám định viên thấy được diễn biến: trước sự việc người đó thế nào, sau sự việc xuất hiện triệu chứng gì, điều trị ra sao. Một người chưa từng đi khám mà đến lúc vụ việc đã kéo dài mới đề nghị giám định thường gặp khó khăn khi cần chứng minh mối liên hệ.

Vì vậy, ngay cả khi chưa nghĩ tới chuyện pháp lý, nếu thấy mình hoặc người thân có dấu hiệu bất ổn kéo dài sau khi bị bôi nhọ, hãy đi khám. Điều đó trước hết vì sức khoẻ, và tiện thể để lại hồ sơ khách quan.

Ai có quyền đề nghị, ai quyết định trưng cầu

Cơ quan tiến hành tố tụng quyết định trưng cầu. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án ra quyết định trưng cầu giám định khi cần. Việc xác định tính chất thương tích, mức độ tổn hại sức khoẻ là một trong những trường hợp luật yêu cầu bắt buộc trưng cầu giám định.

Bị hại và người đại diện có quyền đề nghị. Khi tham gia tố tụng, bị hại có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu và đề nghị trưng cầu giám định. Đề nghị nên bằng văn bản, nêu rõ lý do và kèm tài liệu y tế đang có.

Quyền tự yêu cầu giám định. Luật cho phép đương sự tự yêu cầu giám định sau khi đã đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu mà không được chấp nhận. Kết luận giám định do đương sự tự yêu cầu vẫn là nguồn chứng cứ để cơ quan đánh giá cùng các tài liệu khác.

Người bị buộc tội cũng có quyền tương tự. Người bị tố cáo có quyền đề nghị giám định lại nếu không đồng ý với kết luận. Giám định là thủ tục khách quan, phục vụ việc xác định sự thật, không thuộc riêng phía nào.

Thời điểm thường gặp. Đề nghị giám định thường đặt ra trong giai đoạn giải quyết tin báo hoặc điều tra, khi cơ quan cần xác định vụ việc thuộc khoản nào. Đề nghị càng sớm, dấu hiệu càng rõ và hồ sơ càng liền mạch.

Hồ sơ y tế và tư liệu nên giữ

Giám định viên đánh giá dựa trên thăm khám trực tiếp và hồ sơ. Những tài liệu giúp ích:

  • Sổ khám bệnh, bệnh án, giấy ra viện, đơn thuốc từ lần khám đầu tiên sau sự việc trở đi, sắp theo thời gian.
  • Phiếu tư vấn tâm lý, nếu có, ở cơ sở y tế hoặc phòng tư vấn có chức năng.
  • Tài liệu cho thấy ảnh hưởng tới sinh hoạt: giấy nghỉ ốm, xác nhận nghỉ học, đơn xin nghỉ việc, ghi nhận của nhà trường, nơi làm việc.
  • Lời kể của người sống cùng về thay đổi sau sự việc: mất ngủ, bỏ ăn, sợ ra ngoài, khóc nhiều. Ghi chép có ngày tháng giá trị hơn kể lại sau nhiều tháng.
  • Hồ sơ sức khoẻ trước sự việc, nếu có, để giám định viên phân biệt tình trạng mới phát sinh với bệnh lý có từ trước.
  • Chứng cứ về chính hành vi xúc phạm, vu khống và thời điểm xảy ra, để đối chiếu mốc thời gian xuất hiện triệu chứng.

Những tài liệu này thuộc về đời tư, chỉ cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền và người hỗ trợ pháp lý của bạn. Không đăng giấy khám, chẩn đoán lên mạng để chứng minh mình bị hại; làm vậy vừa lộ thông tin sức khoẻ, vừa không thay được kết luận giám định.

Những giới hạn cần hiểu trước khi đặt kỳ vọng

Thứ nhất, không phải mọi tổn thương tinh thần đều đạt mức có tỷ lệ. Buồn bã, giận dữ, mất ngủ vài tuần sau khi bị xúc phạm là phản ứng thường gặp, có thể rất nặng nề với người trong cuộc nhưng chưa chắc được xác định là rối loạn tâm thần và hành vi có tỷ lệ tổn thương. Điều đó không phủ nhận nỗi đau của bạn; nó chỉ có nghĩa là vụ việc có thể được xử lý ở khung khác.

Thứ hai, phải chứng minh mối liên hệ nhân quả. Giám định viên và cơ quan tố tụng xem xét rối loạn có phát sinh do hành vi xúc phạm, vu khống hay do nguyên nhân khác như bệnh lý cũ, biến cố gia đình, áp lực công việc. Hồ sơ trước và sau sự việc vì thế rất quan trọng.

Thứ ba, thời gian. Giám định pháp y tâm thần thường cần theo dõi, thăm khám, có khi lưu viện một thời gian; việc này kéo dài thời gian giải quyết vụ việc. Trong lúc chờ, việc điều trị vẫn phải tiếp tục, không nên trì hoãn chữa bệnh để "giữ nguyên hiện trạng" cho giám định.

Thứ tư, chi phí giám định có thể phát sinh, đặc biệt khi tự yêu cầu. Bài này không nêu mức phí; bạn hỏi trực tiếp tổ chức giám định hoặc cơ quan đang giải quyết.

Đặt sức khoẻ lên trước vụ kiện

Có một nghịch lý: người bị xúc phạm nặng nề nhất thường cũng là người ít sức nhất để theo đuổi thủ tục kéo dài. Nếu bạn đang ở trong tình trạng đó, nhờ người thân tin cậy cùng gánh phần giấy tờ, liên hệ, còn bạn tập trung điều trị và nghỉ ngơi.

Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân hoặc bạn bè, và đến cơ sở y tế gần nhất. Không có vụ kiện, lời xin lỗi hay bản án nào quan trọng hơn sự an toàn của bạn. Người nhà thấy những dấu hiệu như nói về cái chết, cho đi đồ đạc, cắt đứt liên lạc đột ngột cần ở bên người đó và tìm trợ giúp y tế ngay.

Khi sức khoẻ ổn định hơn, việc pháp lý vẫn có thể tiếp tục; thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự với tội ít nghiêm trọng là 5 năm, tội nghiêm trọng là 10 năm theo Bộ luật Hình sự, đủ để bạn không phải đánh đổi sức khoẻ lấy tốc độ. Tuy vậy, chứng cứ về hành vi nên được lưu ngay từ đầu.

Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; khi cần một câu trả lời cho đúng hoàn cảnh của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và mang theo bản tóm tắt diễn biến, chứng cứ đang có.

Câu hỏi thường gặp

Giấy khám của bệnh viện có thay được kết luận giám định không?

Không. Giấy khám, bệnh án là tài liệu quan trọng để giám định viên tham khảo, nhưng tỷ lệ tổn thương dùng để định khung trong vụ án hình sự phải do tổ chức giám định pháp y tâm thần kết luận theo trưng cầu hoặc yêu cầu đúng thủ tục.

Bị xúc phạm xong rất buồn, mất ngủ có được tính là tổn thương tâm thần không?

Chưa chắc. Phản ứng buồn bã, mất ngủ có thể là phản ứng bình thường trước biến cố, chưa phải rối loạn được xác định tỷ lệ. Chỉ bác sĩ và giám định viên mới đánh giá được. Dù kết quả thế nào, nếu tình trạng kéo dài, bạn nên đi khám vì sức khoẻ của chính mình.

Đề nghị giám định mà cơ quan điều tra không đồng ý thì làm gì?

Bạn có thể đề nghị lại bằng văn bản kèm thêm tài liệu y tế, hoặc thực hiện quyền tự yêu cầu giám định theo quy định sau khi đề nghị không được chấp nhận. Kết luận do bạn tự yêu cầu vẫn được xem xét như một nguồn chứng cứ.

Có tỷ lệ tổn thương rồi thì vụ việc có còn rút đơn được không?

Nếu tỷ lệ từ 11% trở lên, vụ việc đã có tình tiết của khoản 2 hoặc khoản 3, không còn thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu bị hại. Bị hại rút đơn không làm vụ án dừng lại, nhưng ý kiến của bị hại, việc bồi thường, hoà giải vẫn có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ.

Người có bệnh tâm thần từ trước bị xúc phạm thì giám định thế nào?

Giám định viên sẽ cố gắng phân biệt phần tổn thương có từ trước với phần mới phát sinh hoặc nặng thêm do sự việc. Hồ sơ điều trị trước đó rất quan trọng. Người có bệnh từ trước vẫn được pháp luật bảo vệ đầy đủ; tình trạng bệnh có thể khiến hành vi xúc phạm họ bị đánh giá nghiêm khắc hơn.

Trẻ em bị bạn bè bôi nhọ có được giám định không?

Có thể, khi vụ việc được giải quyết theo thủ tục tố tụng và cơ quan có thẩm quyền thấy cần. Cha mẹ là người đại diện tham gia, và quá trình giám định cho trẻ cần được thực hiện thân thiện. Trước hết, hãy đưa trẻ tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý nhi để được hỗ trợ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138