Một hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm có thể làm phát sinh ba loại trách nhiệm: trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự là hai lựa chọn loại trừ nhau cho cùng một hành vi, còn trách nhiệm dân sự (xin lỗi, cải chính, bồi thường) có thể đi kèm bất kỳ lựa chọn nào trong hai. Nói cách khác, người vi phạm hoặc bị phạt hành chính, hoặc bị xử lý hình sự, không bị cả hai cho một hành vi; nhưng dù bị xử lý theo đường nào, họ vẫn có thể phải bồi thường cho người bị hại.
Nắm được quan hệ giữa ba loại trách nhiệm giúp người bị xúc phạm không bỏ sót quyền của mình, và giúp người bị tố hiểu vì sao "đã nộp phạt rồi" chưa phải là hết chuyện. Bài viết ở mức nguyên lý theo Luật Xử lý vi phạm hành chính, Bộ luật Hình sự và Bộ luật Dân sự 2015; bạn tra văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
Ba loại trách nhiệm đặt cạnh nhau
Mỗi loại trách nhiệm trả lời một câu hỏi khác: Nhà nước xử lý người vi phạm ra sao, và người bị hại được bù đắp những gì.
| Tiêu chí | Hành chính | Hình sự | Dân sự |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Giữ trật tự quản lý, răn đe vi phạm nhẹ | Trừng trị, phòng ngừa tội phạm | Bù đắp, khôi phục quyền của người bị hại |
| Căn cứ | Nghị định xử phạt trong từng lĩnh vực | Điều 155, 156 Bộ luật Hình sự và điều khác | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Ai khởi động | Cơ quan có thẩm quyền, kể cả khi tự phát hiện | Cơ quan tiến hành tố tụng; khoản 1 hai tội trên cần bị hại yêu cầu | Người bị hại yêu cầu, thương lượng hoặc khởi kiện |
| Chế tài | Cảnh cáo, phạt tiền, biện pháp khắc phục | Hình phạt chính và bổ sung, án tích | Gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi, bồi thường thiệt hại |
| Quan hệ với nhau | Loại trừ với hình sự cho cùng hành vi | Loại trừ với hành chính cho cùng hành vi | Đi kèm được với cả hai |
Điểm cần nhớ nhất là cột cuối. Rất nhiều người bị hại dừng lại khi thấy người kia đã bị phạt hành chính, không biết rằng quyền yêu cầu xin lỗi, cải chính và bồi thường vẫn còn nguyên.
Ngược lại, người vi phạm đôi khi nghĩ đã bồi thường thì không thể bị phạt nữa. Bồi thường dân sự giải quyết quan hệ giữa hai bên; nó có thể được tính là tình tiết giảm nhẹ, nhưng không xoá bỏ trách nhiệm với Nhà nước.
Hành chính và hình sự: vì sao chỉ được chọn một
Nguyên tắc chung của pháp luật xử lý vi phạm là một hành vi chỉ bị xử lý một lần theo một loại trách nhiệm công. Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định khi xem xét xử phạt, nếu thấy hành vi có dấu hiệu tội phạm, người có thẩm quyền phải chuyển ngay hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, không được giữ lại để xử phạt hành chính.
Nếu đã ra quyết định xử phạt rồi mới phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, quyết định xử phạt sẽ bị huỷ để chuyển hồ sơ. Ngược lại, nếu cơ quan tố tụng xác định không khởi tố, không truy cứu, nhưng hành vi có dấu hiệu vi phạm hành chính, hồ sơ được chuyển lại cho người có thẩm quyền xử phạt hành chính.
Áp vào vụ xúc phạm: một câu chửi giữa chợ thường dừng ở hành chính; một chuỗi hành vi làm nhục nghiêm trọng, hay bịa chuyện người khác phạm tội rồi đi tố cáo, có thể chuyển sang hình sự. Có những vụ đi qua cả hai cửa theo thời gian: bắt đầu bằng biên bản hành chính, sau đó, khi có thêm chứng cứ về mức độ, được chuyển thành tin báo tội phạm.
Một trường hợp cần phân biệt: hai hành vi khác nhau thì có thể bị xử lý theo hai loại trách nhiệm khác nhau. Lần chửi tháng trước bị phạt hành chính không cản trở việc truy cứu hình sự cho chuỗi hành vi làm nhục nghiêm trọng tháng này.
Trách nhiệm dân sự gồm những gì
Chấm dứt hành vi và gỡ bỏ thông tin. Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận quyền của cá nhân được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Thông tin xâm phạm phải được gỡ bỏ, cải chính; nếu thông tin được đăng trên phương tiện thông tin đại chúng thì cải chính bằng chính phương tiện đó.
Xin lỗi, cải chính công khai. Người bị hại có quyền yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai. Đây thường là điều người bị xúc phạm cần nhất, và cũng là phần dễ đạt được qua thương lượng, hoà giải.
Bồi thường thiệt hại vật chất. Gồm chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại (chi phí đi lại làm việc, chi phí lưu chứng cứ, chi phí khám chữa bệnh do căng thẳng…), thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút do danh dự bị xâm phạm.
Bồi thường tổn thất về tinh thần. Mức bồi thường tổn thất tinh thần do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được, Bộ luật Dân sự 2015 đặt mức tối đa cho trường hợp danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm là không quá mười lần mức lương cơ sở. Lương cơ sở thay đổi theo thời kỳ, bạn cần tra mức hiện hành.
Phải chứng minh. Người yêu cầu bồi thường cần chứng minh có hành vi xâm phạm, có thiệt hại, và mối liên hệ giữa hai điều đó. Với thiệt hại vật chất, hoá đơn, chứng từ, xác nhận thu nhập là trọng tâm.
Đòi phần dân sự trong từng tình huống
Cách đòi trách nhiệm dân sự phụ thuộc vào việc người kia đang bị xử lý theo đường nào.
- Nếu chưa có cơ quan nào vào cuộc: gửi yêu cầu bằng văn bản cho người vi phạm, nêu rõ hành vi, thiệt hại, đề nghị gỡ bỏ, xin lỗi, bồi thường; thương lượng hoặc nhờ hoà giải; không thành thì cân nhắc khởi kiện dân sự.
- Nếu người kia bị xử phạt hành chính: quyết định xử phạt là tư liệu cho thấy hành vi đã được xác nhận. Bạn dùng nó để yêu cầu bồi thường qua thương lượng hoặc khởi kiện dân sự riêng; cơ quan xử phạt hành chính không quyết định thay phần bồi thường.
- Nếu vụ việc được xử lý hình sự: bị hại có quyền đề nghị mức bồi thường ngay trong vụ án hình sự; toà án có thể giải quyết phần bồi thường cùng với bản án. Nếu phần dân sự chưa đủ điều kiện giải quyết, toà có thể tách ra để giải quyết sau bằng vụ án dân sự.
- Trong mọi tình huống: lưu giữ chứng từ thiệt hại theo thời gian, ghi lại các lần yêu cầu gỡ bài, xin lỗi và phản hồi của người kia.
Phần khởi kiện dân sự chi tiết (toà nào, hồ sơ gì, tính thiệt hại ra sao) là một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nắm rằng quyền này không biến mất khi người kia đã bị phạt hay bị xử án.
Ví dụ giả định đi qua cả ba loại trách nhiệm
Anh G mở tiệm sửa xe ở một phường tại Bắc Ninh. Một người hàng xóm có mâu thuẫn nhiều lần đứng trước tiệm chửi bới, rồi nói với khách rằng anh "ăn cắp đồ thay ra của khách", điều mà người này biết là không có thật vì từng chứng kiến anh trả lại đồ cũ cho khách.
Lần chửi bới đầu, công an phường lập biên bản và xử phạt hành chính về hành vi xúc phạm danh dự ở nơi công cộng. Sau đó, lời bịa đặt tiếp tục được lan truyền, khách giảm rõ rệt. Anh G trình báo với danh sách khách hàng xác nhận đã nghe lời đó; cơ quan xác minh, đánh giá có dấu hiệu tội vu khống, và vì thuộc khoản 1, anh làm đơn yêu cầu khởi tố.
Trong vụ án, anh đề nghị bồi thường thu nhập giảm sút có sổ sách đối chiếu, chi phí đi lại làm việc và tổn thất tinh thần, cùng yêu cầu xin lỗi công khai trước khu phố. Ở đây có hai hành vi khác nhau (lần chửi bới và chuỗi vu khống), mỗi hành vi bị xử lý theo một loại trách nhiệm công, còn trách nhiệm dân sự gắn với thiệt hại mà các hành vi gây ra.
Ví dụ cho thấy cách các loại trách nhiệm không chồng mà nối nhau. Diễn biến thật của mỗi vụ do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo chứng cứ.
Lời khuyên cho cả hai phía
Với người bị xúc phạm: hãy xác định rõ mình cần gì trước khi chọn đường. Nếu điều quan trọng nhất là được xin lỗi và gỡ nội dung, con đường thương lượng, hoà giải có kèm yêu cầu dân sự thường nhanh hơn. Nếu hành vi nghiêm trọng, lặp lại, có chủ đích, việc đề nghị xử lý hành chính hoặc hình sự giúp chặn tái diễn. Hai hướng không loại trừ nhau.
Với người bị tố: nộp phạt hành chính không làm mất nghĩa vụ xin lỗi, bồi thường nếu đã gây thiệt hại. Chủ động gỡ nội dung, xin lỗi đúng mức, bàn khắc phục thiệt hại sớm thường giúp vụ việc khép lại ở mức nhẹ nhất có thể, và là tình tiết giảm nhẹ nếu vụ việc tiến xa hơn.
Với cả hai: đừng biến vụ việc thành cuộc đấu khẩu thứ hai trên mạng. Mỗi bài đăng mới về nhau có thể trở thành một hành vi mới, kéo theo trách nhiệm mới. Giữ mọi trao đổi trong khuôn khổ văn bản gửi nhau, biên bản làm việc với cơ quan chức năng hay buổi hoà giải có người chứng kiến là cách để vụ việc đi đúng đường và để lại hồ sơ rõ ràng cho cả hai bên.
Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; khi cần một câu trả lời cho đúng hoàn cảnh của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và mang theo bản tóm tắt diễn biến, chứng cứ đang có.
Câu hỏi thường gặp
Đã bị phạt hành chính vì xúc phạm thì có bị khởi tố nữa không?
Không bị xử lý hai lần cho cùng một hành vi. Nhưng nếu sau đó phát hiện hành vi ấy có dấu hiệu tội phạm, quyết định xử phạt có thể bị huỷ để chuyển hồ sơ sang hình sự. Ngoài ra, các hành vi mới xảy ra sau đó là sự việc khác, có thể bị xử lý riêng.
Người kia đã nộp phạt, mình còn đòi bồi thường được không?
Được. Quyết định xử phạt hành chính giải quyết trách nhiệm với Nhà nước, không thay cho trách nhiệm dân sự. Bạn có quyền yêu cầu xin lỗi, cải chính và bồi thường thiệt hại theo Bộ luật Dân sự, qua thương lượng, hoà giải hoặc khởi kiện, với điều kiện chứng minh được thiệt hại.
Bồi thường xong thì có được miễn phạt hành chính không?
Không đương nhiên. Quyền xử phạt hành chính là của cơ quan nhà nước, người bị hại không thể miễn thay. Việc bồi thường, xin lỗi, khắc phục hậu quả có thể được xem là tình tiết giảm nhẹ khi quyết định mức phạt.
Tổn thất tinh thần do bị xúc phạm được bồi thường tối đa bao nhiêu?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép các bên tự thoả thuận; nếu không thoả thuận được, mức tối đa là không quá mười lần mức lương cơ sở cho trường hợp danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Mức lương cơ sở thay đổi theo thời kỳ, bạn tra mức đang áp dụng.
Trong vụ án hình sự, bị hại có phải kiện dân sự riêng không?
Thường không cần. Bị hại có quyền đề nghị bồi thường ngay trong vụ án hình sự và toà có thể giải quyết cùng bản án. Chỉ khi phần dân sự chưa đủ điều kiện chứng minh, toà mới có thể tách ra để giải quyết sau bằng một vụ án dân sự.
Xin lỗi công khai có được coi là một hình thức trách nhiệm không?
Có. Theo Bộ luật Dân sự, xin lỗi, cải chính công khai là một trong các biện pháp bảo vệ quyền nhân thân mà người bị hại có quyền yêu cầu. Trong thực tế, nó thường được đưa vào thoả thuận hoà giải hoặc yêu cầu khởi kiện cùng với bồi thường.