Quyền nhân thân là những quyền dân sự gắn liền với chính con người bạn và về nguyên tắc không thể chuyển giao cho người khác: quyền đối với họ tên, hình ảnh, danh dự, nhân phẩm, uy tín, đời sống riêng tư, thân thể, sức khoẻ và một số quyền về hộ tịch, giới tính, hôn nhân. Bộ luật Dân sự 2015 dành một mục riêng cho nhóm quyền này, đi từ Điều 25 đến Điều 39.
Bài này đi qua toàn bộ danh sách theo thứ tự trong luật, chỉ ra những quyền mà người bình thường hay bị đụng tới nhất trong đời sống hằng ngày và trên mạng, rồi điểm lại những gì luật cho phép bạn làm khi một quyền bị xâm phạm. Đây là bản đồ tổng quát để bạn biết mình đang đứng ở đâu trước khi đọc sâu từng tình huống. Văn bản có thể được sửa đổi, nên khi có việc thật bạn tra lại bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn.
Quyền nhân thân khác quyền tài sản ở ba điểm
Điều 25 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác. Đọc kỹ câu đó, bạn rút ra được ba đặc điểm giúp phân biệt với quyền tài sản như quyền sở hữu nhà, xe hay khoản tiền gửi.
Thứ nhất, nó gắn với người chứ không gắn với vật. Danh dự của bạn không nằm trong két sắt, không ai mua được và cũng không ai lấy đi được bằng một tờ giấy chuyển nhượng. Thứ hai, phần lớn không định giá được bằng tiền ngay từ đầu. Khi bị xâm phạm, toà có thể buộc bồi thường, nhưng khoản tiền đó là cách bù đắp chứ không phải giá của danh dự. Có một số quyền nhân thân gắn với tài sản, ví dụ quyền đối với hình ảnh khi hình ảnh được dùng vì mục đích thương mại thì phát sinh thù lao, nhưng gốc của quyền vẫn là con người.
Thứ ba, không chuyển giao được. Bạn có thể đồng ý cho một studio dùng ảnh của mình trong một chiến dịch cụ thể, nhưng đó là cho phép sử dụng trong phạm vi thoả thuận, không phải bán đứt quyền đối với hình ảnh. Hiểu ba điểm này giúp bạn nhìn ra vì sao những tờ cam kết kiểu "từ bỏ mọi quyền về hình ảnh vĩnh viễn" hay "đồng ý để công ty công khai mọi thông tin cá nhân" thường đáng ngờ và nên đọc kỹ trước khi ký.
Danh sách các quyền nhân thân từ Điều 26 đến Điều 39
Bảng dưới liệt kê các quyền theo đúng thứ tự trong Bộ luật Dân sự 2015, kèm một tình huống đời thường để bạn hình dung. Cột tình huống là ví dụ giả định, không phải vụ việc có thật.
| Điều | Quyền | Tình huống đời thường dễ đụng tới |
|---|---|---|
| 26 | Quyền có họ, tên | Bị người khác dùng họ tên của mình để lập tài khoản, ký giấy tờ |
| 27, 28 | Quyền thay đổi họ, thay đổi tên | Muốn đổi tên vì tên gây nhầm lẫn hoặc ảnh hưởng đến danh dự |
| 29 | Quyền xác định, xác định lại dân tộc | Con có cha mẹ thuộc hai dân tộc khác nhau |
| 30 | Quyền được khai sinh, khai tử | Trẻ sinh ra chưa được làm giấy khai sinh |
| 31 | Quyền đối với quốc tịch | Người có yếu tố nước ngoài xác định quốc tịch |
| 32 | Quyền của cá nhân đối với hình ảnh | Ảnh bị đăng, bị cắt ghép, bị dùng quảng cáo khi chưa xin phép |
| 33 | Quyền sống, quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khoẻ, thân thể | Bị hành hung, bị khám xét thân thể trái phép |
| 34 | Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín | Bị xúc phạm, vu khống, tung tin sai |
| 35 | Quyền hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể và hiến, lấy xác | Đăng ký hiến tạng sau khi mất |
| 36, 37 | Quyền xác định lại giới tính, chuyển đổi giới tính | Thủ tục hộ tịch sau khi xác định lại giới tính |
| 38 | Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình | Tin nhắn riêng bị phát tán, chuyện nhà bị loan truyền |
| 39 | Quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình | Quyền kết hôn, ly hôn, bình đẳng giữa vợ chồng |
Riêng việc chuyển đổi giới tính, Bộ luật Dân sự chỉ ghi nguyên tắc và dẫn chiếu sang luật chuyên ngành, nên phần thủ tục cụ thể phải tra văn bản riêng. Những quyền khác trong bảng đều có thể được luật chuyên ngành hướng dẫn thêm, ví dụ luật hộ tịch, luật hôn nhân và gia đình, luật về dữ liệu cá nhân.
Bốn quyền người bình thường hay bị đụng tới nhất
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín. Điều 34 nói danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Đây là quyền bị chạm tới thường xuyên nhất: một bài đăng nói sai về bạn, một lời lăng mạ trước tập thể, một tin đồn lan trong nhóm phụ huynh. Điều này cũng là nơi luật cho phép yêu cầu gỡ bỏ, cải chính thông tin sai và áp dụng tương ứng cho uy tín của pháp nhân.
Quyền đối với hình ảnh. Điều 32 đặt nguyên tắc việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý, dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao trừ khi có thoả thuận khác, và có một số ngoại lệ như vì lợi ích công cộng hoặc hình ảnh từ hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự. Ảnh bị cắt ghép để chế giễu là trường hợp chồng lên cả quyền hình ảnh lẫn quyền danh dự.
Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình. Điều 38 yêu cầu việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin về đời sống riêng tư phải được người đó đồng ý; thông tin về bí mật gia đình phải được các thành viên gia đình đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác. Thư tín, điện thoại, tin nhắn và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác được bảo đảm bí mật.
Quyền đối với họ tên. Điều 26 ghi nhận quyền có họ, tên và việc xác lập, thực hiện quyền dân sự theo họ tên của mình; đi kèm là nguyên tắc chung không ai được dùng họ tên của người khác để xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Lập tài khoản mang tên một người thật để nói những điều họ không nói là ví dụ dễ gặp nhất trên mạng hiện nay.
Người chưa thành niên và người cần người đại diện
Quyền nhân thân thuộc về mọi người, kể cả trẻ sơ sinh. Nhưng việc xác lập, thực hiện các giao dịch liên quan đến quyền nhân thân của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, theo tinh thần Điều 25. Nói dễ hiểu: cha mẹ là người đứng ra bảo vệ, nhưng không có nghĩa cha mẹ được tự do định đoạt mọi thứ thuộc về con.
Luật Trẻ em năm 2016 bổ sung thêm một lớp bảo vệ: trẻ em có quyền được bảo vệ đời sống riêng tư, và việc công khai thông tin về đời sống riêng tư của trẻ từ đủ bảy tuổi trở lên phải có sự đồng ý của chính trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Điều này giải thích vì sao những video quay cảnh con bị phạt, con khóc, con bị điểm kém được đăng để mua vui có thể đi quá ranh giới, dù người đăng là cha mẹ.
Với người cao tuổi bị suy giảm nhận thức, câu hỏi tương tự xuất hiện khi con cháu quay phim, kể bệnh tình của ông bà trên mạng để xin giúp đỡ. Thiện ý không xoá được nguyên tắc tôn trọng phẩm giá. Cách an toàn là chỉ chia sẻ những gì thật cần, che mặt và thông tin nhận dạng, và hỏi ý những người thân khác trước.
Khi quyền nhân thân bị xâm phạm, luật cho phép bạn làm gì
Khoản 2 Điều 25 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê ba nhóm việc người bị xâm phạm có quyền làm. Đây là khung chung cho mọi quyền nhân thân, từ họ tên đến đời tư:
- Tự mình cải chính. Bạn được tự lên tiếng nói rõ sự thật, đính chính thông tin sai về mình, mà không cần chờ ai cho phép.
- Yêu cầu người vi phạm, hoặc yêu cầu toà án buộc người vi phạm, chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai. Thứ tự hợp lý thường là đề nghị trực tiếp trước, chỉ đưa ra toà khi không có kết quả.
- Yêu cầu người vi phạm, hoặc yêu cầu toà án buộc người vi phạm, bồi thường thiệt hại. Bồi thường gồm thiệt hại vật chất thực tế và một khoản bù đắp tổn thất về tinh thần; cách tính và mức trần do các điều về bồi thường ngoài hợp đồng quy định.
Ngoài con đường dân sự, có những hành vi đồng thời bị xử phạt hành chính hoặc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, như làm nhục người khác hay vu khống. Hai con đường này không loại trừ nhau. Về thời gian, Điều 155 Bộ luật Dân sự quy định không áp dụng thời hiệu khởi kiện đối với yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản; riêng yêu cầu bồi thường thiệt hại thì có thời hiệu riêng, nên đừng để việc kéo quá lâu.
Năm hiểu lầm phổ biến về quyền nhân thân
Những câu dưới đây nghe rất quen trong các cuộc tranh cãi trên mạng. Đối chiếu với nguyên lý của luật sẽ thấy chỗ lệch:
| Hiểu lầm | Nguyên lý đúng |
|---|---|
| Người của công chúng thì không còn quyền riêng tư | Họ chịu sự soi xét rộng hơn về hoạt động công khai, nhưng đời sống riêng tư và danh dự vẫn được bảo vệ |
| Đăng trong nhóm kín thì không sao | Nhóm kín vẫn là nơi nhiều người đọc; xúc phạm hay tiết lộ bí mật ở đó vẫn có thể là xâm phạm |
| Nói đúng sự thật thì nói gì cũng được | Sự thật giúp loại trừ vu khống, nhưng công khai chuyện đời tư đúng sự thật vẫn có thể xâm phạm quyền riêng tư |
| Người đã mất thì không còn danh dự để bảo vệ | Danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đã mất vẫn được bảo vệ theo yêu cầu của người thân được luật chỉ định |
| Doanh nghiệp không có quyền nhân thân | Uy tín của pháp nhân được bảo vệ theo cách áp dụng tương ứng quy định về danh dự, uy tín của cá nhân |
Cột bên phải là nguyên lý chung. Áp vào một trường hợp cụ thể còn phải xem bối cảnh, mức độ, mục đích của người đăng và hậu quả thực tế, nên hai vụ trông giống nhau có thể được đánh giá khác nhau.
Đọc tiếp ở đâu và lúc nào nên hỏi luật sư
Bảng danh sách ở trên là điểm xuất phát. Khi gặp việc thật, bạn nên đọc nguyên văn điều luật liên quan trong Bộ luật Dân sự 2015 trên cổng thông tin văn bản pháp luật chính thức, rồi đọc thêm luật chuyên ngành tương ứng: Luật Trẻ em nếu liên quan đến con, Luật Hôn nhân và gia đình nếu là chuyện vợ chồng, quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân nếu thông tin của bạn bị thu thập và phát tán. Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin trên mạng thay đổi theo thời gian, nên mức phạt bạn đọc trên một bài viết cũ có thể đã không còn đúng.
Nên hỏi luật sư sớm khi: thông tin sai đang lan nhanh và ảnh hưởng tới công việc, có người dọa tung ảnh hoặc thông tin riêng, bạn định gửi yêu cầu chính thức có thể bị phản tố, hoặc bạn không chắc hành vi mình gặp là vi phạm dân sự hay đã có dấu hiệu tội phạm. Bạn có thể bắt đầu bằng việc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mô tả tình huống đã che tên người và chuẩn bị sẵn chứng cứ theo thứ tự thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Quyền nhân thân có bị mất khi người đó phạm tội không?
Không. Người bị kết án vẫn giữ quyền nhân thân như quyền đối với họ tên, danh dự, nhân phẩm và thân thể. Một số quyền có thể bị hạn chế trong thời gian chấp hành án theo luật chuyên ngành, nhưng nguyên tắc tôn trọng phẩm giá con người vẫn áp dụng. Bị xúc phạm khi đang có án vẫn có quyền yêu cầu bảo vệ.
Có thể ký hợp đồng chuyển nhượng quyền đối với hình ảnh cho người khác không?
Theo nguyên tắc, quyền nhân thân không chuyển giao được. Bạn có thể đồng ý cho người khác sử dụng hình ảnh của mình trong phạm vi, thời hạn và mục đích cụ thể, có hoặc không có thù lao. Hợp đồng nên ghi rõ những giới hạn đó và cách rút lại sự đồng ý; tờ giấy ghi từ bỏ vĩnh viễn mọi quyền cần được đọc rất kỹ.
Quyền nhân thân của người nước ngoài ở Việt Nam có được bảo vệ không?
Có. Bộ luật Dân sự áp dụng cho quan hệ dân sự trên lãnh thổ Việt Nam, và người nước ngoài cư trú hoặc có mặt ở Việt Nam cũng được bảo vệ danh dự, hình ảnh, đời tư. Khi vụ việc có yếu tố nước ngoài, việc chọn luật áp dụng và toà có thẩm quyền phức tạp hơn, nên cần hỏi luật sư.
Xâm phạm quyền nhân thân trên mạng có khác ngoài đời không?
Về nguyên lý thì không khác: hành vi xâm phạm danh dự, hình ảnh, đời tư bị đánh giá như nhau. Điểm khác là tốc độ lan truyền và khả năng lưu bản sao, nên thiệt hại thường lớn hơn và việc gỡ bỏ khó hơn. Ngoài Bộ luật Dân sự còn có quy định riêng về quản lý thông tin trên mạng.
Có thời hạn nào phải khởi kiện khi danh dự bị xâm phạm không?
Bộ luật Dân sự 2015 không áp dụng thời hiệu khởi kiện đối với yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản. Tuy nhiên yêu cầu bồi thường thiệt hại có thời hiệu riêng tính từ khi bạn biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm. Chứng cứ cũng mất dần theo thời gian, nên chậm trễ vẫn bất lợi.
Ai giải quyết tranh chấp về quyền nhân thân?
Tranh chấp dân sự về quyền nhân thân do toà án nhân dân giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự. Hành vi vi phạm hành chính do cơ quan có thẩm quyền xử phạt xem xét, còn dấu hiệu tội phạm thì trình báo cơ quan công an. Một vụ việc có thể đi song song nhiều con đường.