Nếu thông tin làm ảnh hưởng xấu đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của bạn lan truyền mà không xác định được ai là người đưa tin, Bộ luật Dân sự 2015 cho phép bạn yêu cầu toà án tuyên bố thông tin đó là không đúng. Quy định này nằm trong Điều 34, ngay sau các quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính đối với người đưa tin.
Đây là con đường ít người biết, vì phần lớn chúng ta nghĩ muốn ra toà thì phải có một người cụ thể để kiện. Thực tế, tin đồn từ tài khoản ảo, tờ rơi không tên dán ở đầu ngõ, chuỗi tin nhắn chuyển tiếp không rõ nguồn là những tình huống phổ biến. Bài này giải thích quy định đó nói gì, khác gì với kiện người đăng, khi nào nên dùng và những giới hạn cần biết trước.
Quy định nói gì và nhằm giải quyết chuyện gì
Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 xây dựng một chuỗi bảo vệ: danh dự, nhân phẩm, uy tín là bất khả xâm phạm; người bị đưa tin ảnh hưởng xấu có quyền yêu cầu người đưa tin bác bỏ; thông tin đăng trên phương tiện thông tin đại chúng phải được gỡ bỏ, cải chính bằng chính phương tiện đó; và nếu không xác định được người đã đưa tin, người bị đưa tin có quyền yêu cầu toà án tuyên bố thông tin đó là không đúng.
Mắt xích cuối cùng này giải quyết một khoảng trống. Khi không có người để yêu cầu, những biện pháp khác gần như vô dụng: không ai để gửi đề nghị gỡ bài, không ai để buộc xin lỗi. Nhưng bạn vẫn cần một thứ có giá trị để chứng minh với người xung quanh, với nơi làm việc, với đối tác, rằng thông tin kia sai. Một quyết định của toà án tuyên bố thông tin không đúng chính là thứ đó.
Cần hiểu đúng bản chất: toà không tìm ra người đăng giúp bạn, cũng không buộc ai bồi thường trong yêu cầu này. Toà xác nhận về mặt pháp lý một sự thật: nội dung thông tin là sai. Giá trị của nó nằm ở chỗ bạn có thể dùng văn bản đó để đề nghị gỡ bỏ, để cải chính, để trả lời những ai còn nghi ngờ.
Khác gì với kiện người đăng
Hai con đường có mục đích và kết quả khác nhau. Chọn đúng từ đầu giúp bạn đỡ tốn thời gian:
| Tiêu chí | Yêu cầu toà tuyên bố thông tin không đúng | Khởi kiện người đăng |
|---|---|---|
| Điều kiện | Không xác định được người đưa tin | Xác định được người đưa tin cụ thể |
| Bên kia | Không có bị đơn cụ thể | Người đăng là bị đơn |
| Kết quả có thể có | Toà tuyên bố thông tin là không đúng | Buộc chấm dứt, gỡ bỏ, xin lỗi, cải chính, bồi thường |
| Bồi thường | Không đặt ra vì không có người chịu trách nhiệm | Có thể yêu cầu nếu chứng minh được thiệt hại |
| Trọng tâm chứng minh | Thông tin sai và bạn đã không xác định được người đưa tin | Hành vi của người đăng, lỗi, thiệt hại, mối liên hệ nhân quả |
| Dùng để làm gì sau đó | Cải chính, đề nghị gỡ bỏ, trả lời nơi làm việc, đối tác | Thi hành theo bản án hoặc quyết định |
Thủ tục cụ thể khi nộp đơn, gồm việc toà thụ lý theo dạng yêu cầu hay vụ án, giấy tờ và lệ phí, phụ thuộc quy định tố tụng dân sự hiện hành và cách toà xác định. Đây là phần nên để luật sư tư vấn theo hồ sơ thật.
Khi nào được coi là không xác định được người đưa tin
Tài khoản ẩn danh, tài khoản ảo. Tin sai đăng từ tài khoản không có thông tin thật, đã bị xoá, hoặc dùng tên giả. Bạn đã báo cáo nền tảng nhưng không có kết quả xác định chủ tài khoản.
Tin truyền miệng, chuyển tiếp nhiều tầng. Một đoạn tin nhắn được chép đi chép lại qua nhiều nhóm, mỗi người nói "nghe người khác kể". Không ai nhận mình là nguồn.
Tờ rơi, chữ viết không tên ở nơi công cộng. Giấy dán ở cột điện, thư nặc danh nhét qua cửa nhà hàng xóm. Đây là dạng cổ điển nhưng vẫn gặp ở khu dân cư.
Trang tin không rõ chủ sở hữu. Một trang tự xưng là báo nhưng không có thông tin cơ quan chủ quản, không có cách liên hệ. Với báo chí có giấy phép thì có cơ chế cải chính riêng theo luật báo chí.
Đừng tự đi "truy tìm" người đăng bằng cách xâm phạm người khác. Không nên tự dò tìm danh tính bằng cách lừa lấy thông tin, đăng nhập tài khoản người khác, hay công khai suy đoán tên một ai đó. Nếu nghi ngờ có dấu hiệu tội phạm, việc xác định người đăng là việc của cơ quan có thẩm quyền khi tiếp nhận tố giác.
Những trường hợp hay bị nhầm là không rõ người đăng
Tài khoản dùng biệt danh nhưng ai cũng biết là ai. Một tài khoản không để tên thật nhưng cả nhóm đều biết chủ nhân là người hàng xóm, đồng nghiệp cụ thể. Khi có căn cứ xác định được người đưa tin, con đường phù hợp thường là yêu cầu chính người đó, chứ không phải yêu cầu toà tuyên bố như với thông tin vô chủ.
Người chia sẻ lại chứ không phải người viết đầu tiên. Không tìm được người viết đầu tiên không có nghĩa là không có ai để yêu cầu. Người chia sẻ lại tin sai kèm lời khẳng định của mình cũng có thể phải chịu trách nhiệm ở mức độ nhất định, tuỳ hành vi cụ thể.
Báo chí có giấy phép đăng tin sai. Báo chí có cơ quan chủ quản và người chịu trách nhiệm rõ ràng. Luật báo chí có cơ chế cải chính, phản hồi riêng, và Bộ luật Dân sự yêu cầu thông tin sai trên phương tiện thông tin đại chúng được gỡ bỏ, cải chính bằng chính phương tiện đó.
Trang có quản trị viên nhưng bài đăng ẩn danh. Nhiều nhóm cho phép thành viên đăng ẩn danh qua quản trị viên. Quản trị viên biết người gửi và có thể được đề nghị gỡ bài. Không tìm ra người viết chưa chắc đã là không xác định được người chịu trách nhiệm đối với việc đăng.
Chuẩn bị hồ sơ: những gì nên có trước khi gặp luật sư
Dù thủ tục cụ thể do luật sư hướng dẫn, bạn có thể chủ động gom trước những thứ dưới đây để buổi tư vấn đi nhanh và đúng trọng tâm:
- Bản ghi lại thông tin sai. Ảnh chụp màn hình thấy rõ nội dung, nơi đăng, thời gian; ảnh chụp tờ rơi kèm vị trí và ngày phát hiện. Nếu có điều kiện, cân nhắc lập vi bằng để ghi nhận nội dung trên mạng.
- Bằng chứng thông tin đó sai. Giấy tờ, xác nhận, người làm chứng chứng minh sự thật ngược lại. Đây là phần quan trọng nhất, vì toà cần căn cứ để tuyên bố thông tin không đúng.
- Bằng chứng ảnh hưởng xấu. Tin nhắn người quen hỏi lại, khách hàng huỷ hẹn, nơi làm việc yêu cầu giải trình. Không cần là thiệt hại tiền bạc, nhưng cho thấy thông tin thực sự ảnh hưởng tới danh dự, uy tín.
- Những nỗ lực đã làm để xác định người đưa tin. Báo cáo gửi nền tảng và phản hồi nhận được, đơn trình báo nếu có, hỏi ban quản trị nhóm. Việc này cho thấy bạn đã thật sự không xác định được.
- Dòng thời gian. Một trang ghi theo thứ tự: ngày thấy tin, ngày báo cáo, ngày nhận phản hồi, ngày tin lan sang nơi khác.
Toàn bộ nên lưu ở hai nơi, một bản trên máy tính và một bản sao lưu, đặt tên tệp theo ngày để dễ tra.
Giới hạn của con đường này
Không nên kỳ vọng quá mức. Một quyết định tuyên bố thông tin không đúng không tự động xoá thông tin khỏi mạng, không tự động đến tay những người đã đọc tin sai, và không mang lại khoản bồi thường nào. Bạn vẫn phải chủ động dùng nó: gửi cho nền tảng để đề nghị gỡ, đưa cho nơi làm việc, chia sẻ trong phạm vi những người cần biết.
Con đường này cũng tốn thời gian và công sức. Với một tin đồn nhỏ đã lắng xuống, việc mang ra toà có khi khơi lại chuyện mọi người đã quên. Nó phù hợp hơn khi thông tin sai nghiêm trọng, còn tiếp tục lan, gắn với công việc hay quan hệ quan trọng, và bạn thật sự cần một văn bản có giá trị pháp lý để chứng minh. Ví dụ giả định: một kế toán ở Lâm Đồng bị tờ rơi nặc danh tố biển thủ quỹ hội phụ huynh, ảnh hưởng tới việc xin việc mới.
Ngoài ra, nếu thông tin có dấu hiệu tội phạm, như vu khống tố cáo người khác phạm tội, con đường trình báo cơ quan công an để xác định người đưa tin vẫn nên được cân nhắc song song.
Khi sau này tìm ra người đưa tin
Có những trường hợp, sau khi bạn đã có quyết định của toà, người đưa tin lộ diện: nền tảng cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, hoặc chính người đó tự nhận. Lúc này, tình huống chuyển sang dạng có người vi phạm cụ thể, và các quyền yêu cầu chấm dứt, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại trở lại khả dụng.
Quyết định trước đó vẫn có ích: nó xác nhận thông tin là sai, giúp bạn giảm gánh nặng chứng minh trong vụ sau. Tuy nhiên vụ kiện mới vẫn phải chứng minh hành vi, lỗi và thiệt hại của người đưa tin. Thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại có quy định riêng, tính từ thời điểm bạn biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm, nên khi biết được người đưa tin, đừng để quá lâu mới hành động.
Trong mọi giai đoạn, hãy giữ cách hành xử điềm tĩnh, không tự công khai danh tính người bạn nghi ngờ. Một lời nghi sai trên mạng có thể khiến chính bạn rơi vào thế vi phạm. Khi có thông tin mới, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết bước nào phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải tìm người đăng trước khi yêu cầu toà tuyên bố không?
Luật dùng điều kiện "không xác định được người đã đưa tin", nên bạn cần cho thấy mình đã thật sự cố gắng xác định nhưng không được, ví dụ đã báo cáo nền tảng, đã hỏi quản trị nhóm, đã trình báo. Mức độ cố gắng thế nào là đủ cần luật sư đánh giá theo từng trường hợp.
Quyết định của toà có buộc nền tảng mạng xã hội gỡ bài không?
Quyết định xác nhận thông tin là không đúng; việc gỡ bài vẫn cần bạn gửi đề nghị kèm quyết định tới nền tảng hoặc qua cơ quan quản lý. Văn bản của toà thường làm đề nghị của bạn có sức nặng hơn nhiều so với một lời trình bày thông thường. Quy định quản lý thông tin trên mạng nên tra bản hiện hành.
Thông tin vừa đúng vừa sai thì toà tuyên bố thế nào?
Bạn nên chỉ rõ phần nào sai và chứng minh cho phần đó. Toà xem xét theo yêu cầu và chứng cứ, nên yêu cầu càng cụ thể, càng dễ được chấp nhận. Phần đúng sự thật nhưng thuộc đời tư thì nên xử lý theo hướng bảo vệ quyền riêng tư.
Doanh nghiệp có dùng được quy định này không?
Bộ luật Dân sự 2015 cho phép áp dụng tương ứng các quy định bảo vệ danh dự, uy tín của cá nhân cho việc bảo vệ uy tín của pháp nhân. Doanh nghiệp bị tin sai từ nguồn không rõ có thể cân nhắc con đường này, nhưng nên có luật sư đánh giá cụ thể.
Mất bao lâu thì có kết quả?
Thời gian phụ thuộc thủ tục toà áp dụng, khối lượng công việc của toà và độ đầy đủ của hồ sơ. Không có con số chung đáng tin. Hồ sơ chứng cứ chuẩn bị kỹ từ đầu là cách thực tế nhất để rút ngắn thời gian.
Có nên vừa yêu cầu toà vừa trình báo công an không?
Hai con đường có mục đích khác nhau và có thể đi song song nếu thông tin có dấu hiệu vi phạm hình sự. Trình báo giúp cơ quan có thẩm quyền xác minh người đưa tin; yêu cầu toà giúp bạn có văn bản xác nhận thông tin sai. Luật sư sẽ giúp sắp xếp thứ tự hợp lý.