Doanh nghiệp có tư cách pháp nhân không có danh dự hay nhân phẩm theo nghĩa của con người, nhưng có uy tín, và uy tín đó được pháp luật bảo vệ. Bộ luật Dân sự 2015 quy định các quy định về bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân được áp dụng tương ứng cho việc bảo vệ uy tín của pháp nhân. Hộ kinh doanh thì khác: theo quy định hiện hành, hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, nên uy tín của cửa hàng gắn chặt với uy tín của chính chủ hộ.
Phân biệt này nghe có vẻ hàn lâm nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới việc ai được đứng ra yêu cầu, yêu cầu điều gì và chứng minh thiệt hại ra sao. Bài viết đi qua nguyên lý, những quyền mà doanh nghiệp và chủ hộ có thể dùng, và ranh giới quan trọng nhất: khách hàng vẫn có quyền chê, góp ý, phản ánh có căn cứ.
Vì sao pháp nhân có uy tín mà không có danh dự
Danh dự và nhân phẩm gắn với con người: cảm giác về giá trị bản thân, sự tôn trọng mà một người xứng đáng nhận được. Một công ty không có cảm xúc, không bị tổn thương tinh thần theo nghĩa đó. Uy tín thì khác. Uy tín là sự tin tưởng mà khách hàng, đối tác, ngân hàng, người lao động dành cho một chủ thể dựa trên cách nó hoạt động. Công ty có uy tín, và mất uy tín là mất khách, mất đơn hàng, mất tín dụng.
Vì vậy Bộ luật Dân sự 2015 không gán danh dự, nhân phẩm cho pháp nhân, mà dùng cách áp dụng tương ứng: những gì luật quy định để bảo vệ uy tín của cá nhân, như yêu cầu bác bỏ thông tin sai, gỡ bỏ, cải chính, yêu cầu toà tuyên bố thông tin không đúng khi không rõ người đưa tin, và yêu cầu bồi thường, được dùng cho pháp nhân trong chừng mực phù hợp với bản chất của nó.
Điểm còn có cách hiểu khác nhau là khoản bù đắp tổn thất tinh thần. Với cá nhân, luật quy định rõ khoản này; với pháp nhân, việc có được yêu cầu một khoản tương tự hay không, và tính theo căn cứ nào, là câu hỏi nên để luật sư đánh giá theo văn bản và thực tiễn xét xử hiện hành. Phần thiệt hại vật chất thực tế như doanh thu giảm sút, chi phí khắc phục thì dễ xác định hơn nếu có chứng cứ.
Doanh nghiệp, hộ kinh doanh và người bán online khác nhau ra sao
Cùng là "cửa hàng bị nói xấu", nhưng tư cách pháp lý khác nhau dẫn tới cách xử lý khác nhau. Bảng dưới tóm lược ở mức nguyên lý; quy định về hộ kinh doanh đang được hoàn thiện, nên cần tra văn bản hiện hành.
| Chủ thể | Tư cách | Uy tín gắn với ai | Ai đứng ra yêu cầu |
|---|---|---|---|
| Công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần | Pháp nhân | Chính công ty, tách khỏi chủ sở hữu | Người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền |
| Doanh nghiệp tư nhân | Không có tư cách pháp nhân | Chủ doanh nghiệp và tên doanh nghiệp gắn chặt | Chủ doanh nghiệp |
| Hộ kinh doanh | Không có tư cách pháp nhân | Chủ hộ và các thành viên tham gia | Chủ hộ, với danh dự, uy tín của chính mình |
| Cá nhân bán hàng online không đăng ký | Cá nhân | Chính người bán | Chính người bán |
| Hợp tác xã | Pháp nhân | Hợp tác xã | Người đại diện theo pháp luật |
Với hộ kinh doanh và doanh nghiệp tư nhân, một lời vu khống nhắm vào cửa hàng gần như luôn là lời vu khống nhắm vào chính chủ. Điều này có mặt thuận lợi: chủ hộ có thể dùng đầy đủ các quyền bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân, bao gồm cả yêu cầu bù đắp tổn thất tinh thần theo quy định về bồi thường.
Ranh giới: khách hàng vẫn có quyền chê và phản ánh
Đánh giá dựa trên trải nghiệm thật không phải xâm phạm uy tín. Khách viết rằng món ăn mặn, nhân viên chậm, giao hàng trễ, kể đúng điều họ gặp, là quyền góp ý của người tiêu dùng. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 ghi nhận quyền của người tiêu dùng được góp ý, phản ánh, khiếu nại. Doanh nghiệp có thể không thích, nhưng không có căn cứ để yêu cầu gỡ.
Nhận xét chủ quan khác khẳng định sai sự thật. "Theo mình cà phê quán này dở" là nhận xét. "Quán này dùng hạt đậu nành rang thay cà phê" là khẳng định về sự kiện; nếu sai, đó là thông tin sai ảnh hưởng uy tín.
Lời lẽ xúc phạm vượt khỏi nội dung góp ý. Khách có quyền chê sản phẩm, nhưng chửi bới, lăng mạ chủ quán, nhân viên bằng lời lẽ hạ nhục là chuyện khác. Lúc này người bị xúc phạm là cá nhân cụ thể và có thể yêu cầu bảo vệ danh dự của chính họ.
Phản hồi bằng cách đe doạ kiện để ép gỡ đánh giá thật là sai hướng. Dùng thư đe doạ để buộc khách gỡ một đánh giá trung thực vừa không có cơ sở, vừa dễ khiến cửa hàng mất uy tín hơn khi khách công khai lá thư đó.
Uy tín công ty và danh dự người quản lý là hai lớp riêng
Một bài đăng nhắm vào doanh nghiệp thường kéo theo cả người đứng đầu: "công ty X lừa khách, giám đốc là kẻ lừa đảo". Về pháp lý, câu này chạm tới hai chủ thể. Uy tín của công ty là quyền của pháp nhân, do người đại diện theo pháp luật đứng ra bảo vệ nhân danh công ty. Danh dự, nhân phẩm của ông giám đốc là quyền của cá nhân ông, do chính ông đứng ra bảo vệ, và ông có thể yêu cầu cả phần bù đắp tổn thất tinh thần theo quy định về bồi thường.
Tách hai lớp giúp hồ sơ rõ ràng hơn. Thiệt hại của công ty chứng minh bằng doanh thu, hợp đồng bị huỷ, chi phí khắc phục; thiệt hại của cá nhân chứng minh bằng ảnh hưởng tới danh dự, công việc, đời sống. Gộp chung dễ khiến yêu cầu trở nên lẫn lộn, khó được chấp nhận trọn vẹn.
Chiều ngược lại cũng cần lưu ý: khi một người quản lý bị xúc phạm vì lý do riêng không liên quan tới công việc, công ty không nên dùng danh nghĩa pháp nhân để đứng ra thay. Ví dụ giả định: chuyện gia đình của trưởng phòng bị đồn thổi trong khu phố là việc của cá nhân trưởng phòng, không phải của công ty.
Những con đường khác liên quan tới uy tín kinh doanh
Bên cạnh Bộ luật Dân sự, uy tín của doanh nghiệp còn được bảo vệ qua một số luật chuyên ngành, tuỳ ai là người tung tin và tung tin để làm gì. Nếu người tung thông tin không trung thực là một doanh nghiệp cạnh tranh, nhằm làm ảnh hưởng xấu đến uy tín, tình hình kinh doanh của đối thủ, hành vi có thể rơi vào nhóm cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh năm 2018, do cơ quan quản lý cạnh tranh xem xét.
Nếu ai đó dùng tên thương mại, nhãn hiệu của doanh nghiệp để làm trang giả, bán hàng giả rồi khách đổ lỗi cho doanh nghiệp thật, đây vừa là vấn đề sở hữu trí tuệ vừa là vấn đề uy tín. Với thông tin sai đăng trên báo chí có giấy phép, có cơ chế cải chính và phản hồi theo luật báo chí. Với thông tin trên mạng xã hội, có quy định riêng về quản lý thông tin trên mạng và trách nhiệm của nền tảng; các quy định này thay đổi khá thường xuyên.
Nếu thông tin sai nghiêm trọng, có dấu hiệu vu khống người cụ thể trong doanh nghiệp, có thể cân nhắc trình báo theo hướng hình sự. Mỗi con đường có cơ quan, thủ tục, thời gian khác nhau; chọn con đường nào và đi song song ra sao nên hỏi luật sư.
Ai đứng ra và chuẩn bị gì khi uy tín doanh nghiệp bị xâm phạm
Một trình tự nội bộ giúp doanh nghiệp tránh tình trạng mỗi người một ý, người thì vào bình luận đáp trả, người thì gửi thư doạ kiện:
- Xác định người có thẩm quyền: người đại diện theo pháp luật, hoặc người được uỷ quyền bằng văn bản để làm việc với bên đăng tin, nền tảng, cơ quan chức năng.
- Giao một người giữ hồ sơ chứng cứ: ảnh chụp thông tin sai thấy rõ nơi đăng, thời gian, tài khoản; số liệu cho thấy ảnh hưởng như đơn hàng bị huỷ, phản hồi của đối tác.
- Kiểm tra nội bộ trước: thông tin có phần nào đúng không. Nếu có, xử lý phần đúng một cách thẳng thắn trước khi đòi cải chính phần sai.
- Soạn phản hồi công khai ngắn, đúng sự kiện, không công kích người đăng. Phản hồi này do người có thẩm quyền duyệt.
- Gửi đề nghị gỡ bỏ, cải chính tới người đăng; báo cáo lên nền tảng nếu cần.
- Hỏi luật sư trước khi gửi bất kỳ văn bản nào có tính chất đe doạ khởi kiện, và trước khi quyết định khởi kiện hay trình báo.
Nhân viên nên được dặn trước: không tự ý dùng tài khoản cá nhân vào tranh cãi, không tiết lộ thông tin khách hàng để "phản công". Một bình luận nóng của nhân viên có thể biến doanh nghiệp từ người bị hại thành người vi phạm quyền riêng tư của khách.
Ví dụ giả định: xưởng gốm gia đình ở Đồng Nai
Ví dụ giả định: một xưởng gốm gia đình đăng ký hộ kinh doanh ở Đồng Nai bị một tài khoản đăng rằng sản phẩm của xưởng chứa chì vượt mức, kèm ảnh chụp một chiếc bình không phải của xưởng. Bài đăng được chia sẻ trong vài nhóm nội trợ. Vì là hộ kinh doanh, người đứng ra là chủ hộ, với tư cách cá nhân có uy tín bị ảnh hưởng.
Chủ hộ chụp lại bài đăng, giữ các tin nhắn khách hỏi lại và đơn hàng bị huỷ, đăng phản hồi ngắn nói rõ chiếc bình trong ảnh không phải sản phẩm của xưởng, đồng thời gửi kèm kết quả kiểm nghiệm men gốm gần nhất của mình cho những khách hỏi riêng. Sau đó chủ hộ gửi đề nghị gỡ bài tới tài khoản đăng và báo cáo lên nền tảng.
Nếu bài vẫn còn và tiếp tục lan, bước tiếp theo là cân nhắc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện đòi chấm dứt, cải chính, bồi thường thiệt hại. Trước bước đó, chủ hộ có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để đánh giá chứng cứ thiệt hại đã đủ chưa và nên đi đường nào trước.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được yêu cầu bồi thường tổn thất tinh thần khi bị bôi nhọ không?
Quy định về bù đắp tổn thất tinh thần được viết rõ cho người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín; việc áp dụng cho pháp nhân còn có cách hiểu khác nhau. Thiệt hại vật chất như doanh thu giảm, chi phí khắc phục thì có thể yêu cầu nếu chứng minh được. Nên hỏi luật sư theo hồ sơ cụ thể.
Nhân viên bị khách xúc phạm trên mạng thì công ty hay nhân viên đứng ra?
Danh dự của nhân viên là quyền của chính nhân viên, nên người đứng ra yêu cầu là nhân viên đó. Công ty có thể hỗ trợ giữ chứng cứ, cung cấp thông tin, và nếu bài đăng cũng ảnh hưởng uy tín công ty thì công ty có quyền yêu cầu riêng cho phần của mình.
Hộ kinh doanh có được yêu cầu toà tuyên bố thông tin không đúng không?
Hộ kinh doanh không có tư cách pháp nhân, nên chủ hộ đứng ra với tư cách cá nhân có danh dự, uy tín bị ảnh hưởng. Khi không xác định được người đưa tin, chủ hộ có thể dùng quyền yêu cầu toà tuyên bố thông tin không đúng như mọi cá nhân khác.
Đánh giá một sao không viết gì có phải xâm phạm uy tín không?
Thường là không. Chấm điểm thấp là quyền bày tỏ của khách, kể cả khi doanh nghiệp thấy không công bằng. Trường hợp có dấu hiệu một nhóm tài khoản giả đồng loạt chấm điểm để hạ uy tín thì là chuyện khác, có thể báo cáo nền tảng và hỏi luật sư.
Đối thủ nói xấu sản phẩm của mình với khách thì xử lý theo luật nào?
Nếu đối thủ là doanh nghiệp cung cấp thông tin không trung thực về doanh nghiệp mình nhằm giành khách, hành vi có thể thuộc nhóm cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh. Đồng thời doanh nghiệp vẫn có các quyền bảo vệ uy tín theo Bộ luật Dân sự. Cần chứng cứ cụ thể và luật sư tư vấn.
Doanh nghiệp đã giải thể thì uy tín còn được bảo vệ không?
Khi pháp nhân chấm dứt tồn tại, việc bảo vệ uy tín của chính pháp nhân đó trở nên phức tạp. Tuy nhiên những cá nhân từng là chủ sở hữu, người quản lý vẫn có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của chính họ nếu thông tin sai nhắm tới họ. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.