Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi năm 2017), tội làm nhục người khác ở Điều 155 có ba khung hình phạt chính, nhẹ nhất là cảnh cáo hoặc phạt tiền, nặng nhất là tù từ 2 đến 5 năm; tội vu khống ở Điều 156 cũng có ba khung, nhẹ nhất là phạt tiền hoặc tù đến 1 năm, nặng nhất là tù từ 3 đến 7 năm. Người phạm tội ở cả hai điều còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề từ 1 đến 5 năm.
Con số khung chỉ là phần nổi. Điều người bị xúc phạm và cả người bị tố cần hiểu là: hành vi nào lọt vào khoản 1, tình tiết nào đẩy lên khoản 2, khoản 3, và vì sao vụ ở khoản 1 chỉ được khởi tố khi người bị hại yêu cầu. Bài này đọc hai điều luật theo đúng trình tự đó, ở mức nguyên lý. Luật có thể được sửa đổi, nên trước khi dựa vào bất kỳ con số nào, bạn tra văn bản hợp nhất mới nhất của Bộ luật Hình sự.
Hai điều luật nhìn trên một trang
Bảng dưới gom các khung chính để bạn so cho nhanh. Đây là phần tóm lược, không chép nguyên văn; tình tiết đầy đủ của từng khoản bạn đọc trong chính văn bản luật.
| Khung | Tội làm nhục người khác (Điều 155) | Tội vu khống (Điều 156) |
|---|---|---|
| Khoản 1 — hành vi cơ bản | Xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự người khác: cảnh cáo, phạt tiền từ 10 triệu đến 30 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm | Bịa đặt, loan truyền điều biết rõ là sai nhằm xúc phạm nghiêm trọng hoặc gây thiệt hại; hoặc bịa đặt người khác phạm tội rồi tố cáo: phạt tiền từ 10 triệu đến 50 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc tù từ 3 tháng đến 1 năm |
| Khoản 2 — tăng nặng | Tù từ 3 tháng đến 2 năm | Tù từ 1 năm đến 3 năm |
| Khoản 3 — đặc biệt nặng | Tù từ 2 năm đến 5 năm | Tù từ 3 năm đến 7 năm |
| Hình phạt bổ sung | Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm | Phạt tiền từ 10 triệu đến 50 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề từ 1 đến 5 năm |
Hai điều có cấu trúc giống nhau vì cùng bảo vệ một khách thể: danh dự, nhân phẩm của con người. Khác biệt nằm ở hành vi. Làm nhục là hạ thấp người khác bằng lời nói, cử chỉ, hành động, không cần nội dung đúng hay sai. Vu khống là đưa ra điều sai sự thật mà người nói biết rõ là sai. Một lời chửi tục giữa chợ có thể là làm nhục; một câu "bà ấy ăn cắp tiền hụi" mà người nói biết là bịa thì thuộc vu khống.
Vì vu khống có thêm yếu tố gian dối, đặc biệt là trò bịa chuyện người khác phạm tội rồi tố cáo lên cơ quan nhà nước, khung tối đa của nó cao hơn làm nhục.
Khoản 1 của tội làm nhục: chữ "nghiêm trọng" là then chốt
Điều 155 không trừng phạt mọi lời nói khó nghe. Điều luật dùng cụm "xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự". Cãi nhau một câu nặng lời, nói thô ở chỗ đông người, chửi bâng quơ thường chỉ dừng ở mức vi phạm hành chính hoặc chuyện ứng xử. Để thành tội, hành vi phải đủ nặng đến mức hạ thấp rõ rệt giá trị con người của nạn nhân trong mắt người khác.
Luật không có công thức đo "nghiêm trọng". Trong thực tiễn, cơ quan tiến hành tố tụng thường cân nhiều yếu tố cùng lúc: tính chất hành vi (lời nói, hay cưỡng ép làm điều nhục nhã như bắt quỳ, cắt tóc, lột đồ), nơi xảy ra và số người chứng kiến, hành vi kéo dài một lần hay nhiều lần, mức độ lan truyền, hoàn cảnh và vị thế của nạn nhân, phản ứng của dư luận nơi họ sống. Cùng một câu chửi, nói riêng trong nhà khác với hét qua loa cả xóm.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: Điều 155 không đòi hỏi người vi phạm phải từng bị xử phạt hành chính trước đó. Hành vi lần đầu mà đủ nghiêm trọng vẫn có thể bị truy cứu. Ngược lại, bị phạt nhiều lần vì lời nói thô tục cũng không tự động thành tội nếu chưa có hành vi nào đạt tới mức nghiêm trọng.
Ví dụ giả định: chị A nợ tiền hàng, chủ nợ kéo người tới cửa hàng của chị, bắt chị đứng giữa sân nghe đọc tên mình là "con lừa đảo" trước hàng chục người, quay video. Đây là kiểu tình huống có nhiều dấu hiệu "nghiêm trọng" mà cơ quan điều tra sẽ xem xét kỹ, khác hẳn một cuộc cãi vã qua lại.
Tình tiết đẩy tội làm nhục lên khoản 2 và khoản 3
Phạm tội từ hai lần trở lên, hoặc với hai người trở lên. Lặp lại hành vi, hoặc một lần mà nhắm vào nhiều nạn nhân, cho thấy mức nguy hiểm cao hơn một lần bột phát. Đây là tình tiết của khoản 2, khung tù từ 3 tháng đến 2 năm.
Lợi dụng chức vụ, quyền hạn. Người có quyền đối với nạn nhân, chẳng hạn người quản lý đối với nhân viên, dùng chính vị trí đó để làm nhục. Quan hệ quyền lực làm nạn nhân khó phản kháng và khó lên tiếng.
Làm nhục người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, chữa bệnh cho mình. Luật bảo vệ đặc biệt thầy cô, người nuôi dưỡng, nhân viên y tế đang chữa bệnh cho chính người vi phạm, vì hành vi đi ngược đạo lý tối thiểu.
Dùng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử. Đăng video, livestream, tin nhắn hàng loạt khiến nội dung lan nhanh và khó thu hồi. Đây là tình tiết gặp nhiều nhất hiện nay, và là lý do nhiều vụ việc trên mạng có khung nặng hơn vụ tương tự ngoài đời.
Gây rối loạn tâm thần và hành vi cho nạn nhân. Nếu tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 11% đến 45% thì thuộc khoản 2; từ 46% trở lên thì thuộc khoản 3, khung tù từ 2 đến 5 năm. Tỷ lệ này phải do giám định pháp y tâm thần xác định, không thể ước lượng bằng cảm nhận.
Làm nạn nhân tự sát. Đây là tình tiết của khoản 3, đòi hỏi chứng minh mối liên hệ giữa hành vi làm nhục và việc nạn nhân tự sát. Nếu bạn hoặc người thân đang bị dồn nén đến mức có ý nghĩ tự hại, việc cần làm trước tiên là nói với người tin cậy và tìm tới cơ sở y tế, chuyện pháp lý tính sau.
Tội vu khống: hai dạng hành vi ở khoản 1
Dạng thứ nhất là bịa đặt hoặc loan truyền những điều mà mình biết rõ là sai sự thật, nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Ở đây có hai vai: người bịa ra chuyện, và người tuy không bịa nhưng biết rõ đó là chuyện bịa mà vẫn truyền đi. Người chia sẻ lại một tin mà thật lòng tin là đúng thì thiếu yếu tố "biết rõ là sai", nên thường không thuộc dạng này, dù vẫn có thể phải gỡ bài, xin lỗi hoặc chịu trách nhiệm dân sự.
Dạng thứ hai là bịa đặt người khác phạm tội và tố cáo họ trước cơ quan có thẩm quyền. Với dạng này, chỉ cần có hành vi bịa chuyện phạm tội và gửi tố cáo, không đòi hỏi phải loan truyền ra công chúng. Đây là lý do người làm đơn tố cáo phải cẩn trọng: tố cáo nhầm do hiểu sai sự việc khác với cố ý dựng chuyện.
Yếu tố "biết rõ là sai sự thật" là trái tim của tội vu khống và cũng là phần khó chứng minh nhất. Cơ quan điều tra thường dựa vào việc người nói có nguồn tin nào không, có từng được giải thích, cung cấp bằng chứng ngược lại mà vẫn tiếp tục nói không, nội dung có tự mâu thuẫn không, có động cơ tư thù, cạnh tranh không. Một lời đồn thất thiệt mà người nói thực sự tin là đúng, về hình sự, thường không đủ để kết tội vu khống.
Ví dụ giả định: anh B thua kiện chuyện ranh giới đất, viết đơn gửi nhiều nơi nói người hàng xóm "làm giả sổ đỏ", trong khi chính anh đã được xem bản gốc tại buổi hoà giải. Chi tiết "đã được xem bản gốc" là kiểu tình tiết khiến yếu tố "biết rõ là sai" trở nên rõ ràng.
Tình tiết tăng nặng của tội vu khống ở khoản 2 và khoản 3
Khoản 2 của Điều 156 (tù từ 1 đến 3 năm) liệt kê các trường hợp sau, ở đây diễn giải bằng lời thường:
- Có tổ chức, tức nhiều người bàn bạc, phân công nhau dựng chuyện và tung tin.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn.
- Vu khống từ hai người trở lên.
- Vu khống chính ông, bà, cha, mẹ, người dạy dỗ, nuôi dưỡng, chăm sóc, chữa bệnh cho mình.
- Dùng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội.
- Gây rối loạn tâm thần và hành vi cho nạn nhân với tỷ lệ tổn thương từ 11% đến 45%.
- Vu khống người đó phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, tức dựng chuyện họ phạm những tội có khung hình phạt rất cao.
Khoản 3 (tù từ 3 đến 7 năm) dành cho trường hợp vì động cơ đê hèn, gây rối loạn tâm thần và hành vi cho nạn nhân với tỷ lệ tổn thương từ 46% trở lên, hoặc làm nạn nhân tự sát. "Động cơ đê hèn" thường được hiểu là động cơ thấp hèn đặc biệt, chẳng hạn vu khống để trả thù người đã giúp đỡ mình hoặc để chiếm đoạt quyền lợi của họ; việc đánh giá thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng.
Một bài đăng vu khống trên mạng xã hội, vì thế, dễ rơi thẳng vào khoản 2 chứ không dừng ở khoản 1. Điều này kéo theo hệ quả quan trọng về thủ tục ở phần dưới.
Loại tội và việc khởi tố theo yêu cầu bị hại
Bộ luật Hình sự xếp loại tội phạm theo mức cao nhất của khung hình phạt: đến 3 năm tù là ít nghiêm trọng, trên 3 đến 7 năm là nghiêm trọng. Áp vào hai điều:
| Khoản | Loại tội | Cần bị hại yêu cầu mới khởi tố? |
|---|---|---|
| Điều 155 khoản 1 | Ít nghiêm trọng | Có |
| Điều 155 khoản 2 | Ít nghiêm trọng | Không |
| Điều 155 khoản 3 | Nghiêm trọng | Không |
| Điều 156 khoản 1 | Ít nghiêm trọng | Có |
| Điều 156 khoản 2 | Ít nghiêm trọng | Không |
| Điều 156 khoản 3 | Nghiêm trọng | Không |
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, vụ án về khoản 1 của Điều 155 và Điều 156 chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại (hoặc người đại diện, nếu bị hại dưới 18 tuổi, có nhược điểm về tâm thần, thể chất hoặc đã chết). Nếu bị hại rút yêu cầu, vụ án phải đình chỉ, trừ khi có căn cứ cho thấy việc rút là do bị ép buộc, cưỡng bức; người đã rút thì không được yêu cầu lại. Với khoản 2, khoản 3, việc khởi tố không phụ thuộc vào ý muốn của bị hại.
Loại tội còn quyết định thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự: 5 năm với tội ít nghiêm trọng, 10 năm với tội nghiêm trọng, tính từ ngày tội phạm được thực hiện.
Đọc luật xong, nên làm gì với thông tin này
Với người bị xúc phạm, bảng khung hình phạt không phải để "dọa" bên kia mà để định hướng: hành vi của họ có dấu hiệu nằm ở khoản nào, có cần mình làm đơn yêu cầu khởi tố không, chứng cứ cần chứng minh yếu tố gì (mức nghiêm trọng, sự sai sự thật, việc người kia biết rõ là sai, mức lan truyền). Nhiều vụ việc danh dự cuối cùng giải quyết bằng xử phạt hành chính hoặc khởi kiện dân sự đòi xin lỗi, cải chính, bồi thường, chứ không phải bằng án hình sự.
Với người đang bị tố, đọc đúng luật giúp tránh hai phản ứng sai: hoảng loạn vì nghĩ mọi lời nói nặng đều là tội, hoặc chủ quan vì nghĩ "chỉ là nói". Việc nên làm là ngừng ngay hành vi đang bị phản ánh, gỡ nội dung nếu đã đăng, không tiếp tục bình luận về người kia, và tìm tư vấn trước khi làm việc với cơ quan chức năng.
Một lưu ý về văn bản: các con số trong bài lấy theo Bộ luật Hình sự 2015 đã sửa đổi năm 2017. Bộ luật có thể tiếp tục được sửa, và cách hiểu các khái niệm như "nghiêm trọng", "động cơ đê hèn" có thể được hướng dẫn thêm. Bạn tra văn bản hợp nhất hiện hành trên cổng văn bản pháp luật chính thức trước khi dùng cho việc của mình.
Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; khi cần một câu trả lời cho đúng hoàn cảnh của mình, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và mang theo bản tóm tắt diễn biến, chứng cứ đang có.
Câu hỏi thường gặp
Chửi nhau một lần có bị đi tù theo Điều 155 không?
Hiếm khi. Điều 155 đòi hỏi xúc phạm nghiêm trọng, và khoản 1 chỉ có cảnh cáo, phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ, chưa có tù. Một trận cãi nhau thông thường thường bị xử lý hành chính hoặc dừng ở hoà giải. Khung tù chỉ đặt ra ở khoản 2, khoản 3 với các tình tiết như lặp lại, dùng mạng để lan truyền, gây tổn thương tâm thần.
Nói đúng sự thật nhưng làm người khác xấu hổ có phạm tội vu khống không?
Không phải vu khống, vì vu khống đòi hỏi nội dung sai sự thật và người nói biết rõ là sai. Tuy vậy, nói đúng sự thật vẫn có thể xâm phạm đời tư, bí mật cá nhân, hoặc nếu cách nói hạ nhục nghiêm trọng thì có thể bị xem xét dưới góc làm nhục hay vi phạm hành chính. Đúng sự thật không đồng nghĩa được nói bằng mọi cách.
Tội làm nhục và tội vu khống có bị phạt tiền không?
Có. Khoản 1 Điều 155 có phạt tiền từ 10 triệu đến 30 triệu đồng như một hình phạt chính; khoản 1 Điều 156 có phạt tiền từ 10 triệu đến 50 triệu đồng; Điều 156 còn có phạt tiền là hình phạt bổ sung. Các mức này theo Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, bạn nên tra lại văn bản hiện hành.
Đã báo công an rồi muốn rút thì vụ án có dừng không?
Chỉ dừng nếu vụ việc thuộc khoản 1 của Điều 155 hoặc Điều 156, vì đó là trường hợp khởi tố theo yêu cầu bị hại. Rút rồi thì không được yêu cầu lại, trừ khi bị ép buộc. Nếu hành vi đã thuộc khoản 2, khoản 3, chẳng hạn vu khống qua mạng xã hội, việc rút đơn không làm vụ án dừng lại, chỉ có thể được cân nhắc như một tình tiết giảm nhẹ.
Đăng bài vu khống trên mạng xã hội thì thuộc khoản nào?
Dùng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội là tình tiết của khoản 2 Điều 156, khung tù từ 1 đến 3 năm, nếu hành vi đã đủ dấu hiệu tội vu khống. Điều kiện vẫn là nội dung sai sự thật, người đăng biết rõ là sai và nhằm xúc phạm nghiêm trọng hoặc gây thiệt hại. Thiếu các yếu tố đó thì có thể chỉ bị xử phạt hành chính hoặc chịu trách nhiệm dân sự.
Ai có thể bị cấm hành nghề theo hai điều luật này?
Hình phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 đến 5 năm thường được cân nhắc khi hành vi gắn với nghề nghiệp hoặc vị trí của người phạm tội, ví dụ người quản lý làm nhục nhân viên cấp dưới. Áp dụng hay không do toà quyết định theo từng vụ.