Kết hôn không xoá quyền riêng tư của mỗi người. Bộ luật Dân sự 2015 bảo đảm an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, tin nhắn và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư của mọi cá nhân, không có ngoại lệ cho vợ chồng. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 còn đặt nghĩa vụ vợ chồng tôn trọng, giữ gìn và bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín cho nhau.
Điều đó không có nghĩa xem điện thoại của nhau là phạm luật. Cầm máy khi được đưa, cùng nhau thoả thuận chia sẻ mật khẩu là chuyện riêng của mỗi nhà. Vấn đề bắt đầu khi một bên lén mở khoá, cài phần mềm theo dõi, nghe lén cuộc gọi, hoặc đem tin nhắn riêng của người kia đi khoe, đi đăng. Bài này phân tích từng mức ở góc độ nguyên lý pháp luật và gợi ý cách nói chuyện để gia đình không đi tới chỗ đó.
Hôn nhân và quyền riêng tư cùng tồn tại
Nhiều người nghĩ đã là vợ chồng thì không có gì phải giấu, nên điện thoại của người này là của chung. Về tình cảm, sự cởi mở là điều đáng quý. Về pháp lý, quyền đối với bí mật thư tín, điện thoại và đời sống riêng tư theo Điều 38 Bộ luật Dân sự 2015 là quyền nhân thân gắn với từng cá nhân, không gộp lại khi kết hôn như tài sản chung.
Trong điện thoại của một người không chỉ có chuyện riêng của họ, mà còn có thông tin của người khác: lời tâm sự của bạn bè, chuyện bệnh tình của đồng nghiệp, dữ liệu khách hàng, bí mật công việc. Người chồng hay người vợ lén đọc tin nhắn không chỉ xâm phạm riêng tư của bạn đời mà còn của những người thứ ba đó.
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 yêu cầu vợ chồng bình đẳng, tôn trọng, giữ gìn danh dự, nhân phẩm, uy tín cho nhau. Kiểm soát điện thoại một chiều, đòi biết mọi tin nhắn của người kia trong khi giữ kín của mình, đi ngược tinh thần bình đẳng đó. Ngược lại, hai người tự nguyện cởi mở với nhau là một lựa chọn hoàn toàn chính đáng.
Năm mức hành vi khác nhau về bản chất
Cùng gọi chung là "xem điện thoại", nhưng các hành vi dưới đây khác nhau rất xa về mức độ. Đánh giá cụ thể luôn phụ thuộc hoàn cảnh; bảng chỉ để định hướng.
| Hành vi | Bản chất | Mức rủi ro pháp lý |
|---|---|---|
| Xem khi bạn đời đưa máy, mở tin cho xem | Có sự đồng ý | Không có vấn đề |
| Biết mật khẩu do hai người tự nguyện chia sẻ, thỉnh thoảng cầm máy | Đồng ý chung, nhưng đồng ý có phạm vi | Thấp, nhưng đọc kỹ tin riêng khi người kia không biết có thể vượt phạm vi đã đồng ý |
| Lén mở khoá bằng vân tay khi người kia ngủ, đoán mật khẩu | Không có sự đồng ý | Có thể xâm phạm bí mật thư tín, đời tư |
| Cài ứng dụng theo dõi, nghe lén, sao chép tin nhắn, bật định vị lén | Thu thập thông tin riêng tư bí mật, kéo dài | Cao; có thể bị xử lý hành chính hoặc hình sự tuỳ mức độ |
| Chụp tin nhắn của bạn đời gửi người khác, đăng lên mạng | Công khai thông tin riêng tư | Cao; chồng thêm vấn đề danh dự nếu kèm lời lẽ bêu riếu |
Một chi tiết nhiều người bỏ qua: sự đồng ý có thể rút lại. Hôm nay hai người chia sẻ mật khẩu cho nhau, nhưng nếu một bên nói rõ không muốn bị đọc tin nhắn nữa, việc tiếp tục đọc lén từ đó trở đi không còn dựa trên sự đồng ý ban đầu.
Cài phần mềm theo dõi và nghe lén: vùng rủi ro cao nhất
Có những ứng dụng quảng cáo khả năng xem tin nhắn, ghi âm cuộc gọi, theo dõi vị trí của "người thân" mà người kia không biết. Dùng chúng trên điện thoại của bạn đời mà không có sự đồng ý là thu thập thông tin đời sống riêng tư một cách bí mật và liên tục. Bộ luật Hình sự có tội danh riêng về xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín hoặc hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác, và còn có các quy định về truy cập trái phép phương tiện điện tử của người khác. Việc có cấu thành tội hay chỉ bị xử phạt hành chính phụ thuộc vào hành vi và hậu quả cụ thể.
Lý do "vì nghi ngờ ngoại tình" hay "vì lo cho an toàn của người ấy" không biến hành vi thành hợp pháp. Nếu thật sự lo cho an toàn, ví dụ người thân hay đi đường xa, hai người có thể cùng bật chia sẻ vị trí công khai, ai cũng biết và tắt được.
Ngoài rủi ro pháp lý, ứng dụng theo dõi lén thường đến từ nguồn không rõ ràng, đòi quyền truy cập rất sâu vào máy, có thể làm lộ toàn bộ dữ liệu của cả hai người ra bên ngoài. Cái giá phải trả có khi lớn hơn nhiều so với điều người cài muốn biết.
Đem tin nhắn của bạn đời đi khoe, đi đăng
Gửi cho bạn bè, người nhà để "phân xử". Chụp tin nhắn riêng của chồng hoặc vợ rồi gửi vào nhóm gia đình, nhóm bạn thân để mọi người cùng xem là công khai thông tin riêng tư khi chưa có sự đồng ý. Dù trong cơn giận, việc này khó rút lại và thường làm mâu thuẫn sâu thêm.
Đăng lên mạng xã hội kèm lời bêu riếu. Đây là mức nặng nhất: vừa xâm phạm đời tư, vừa có thể xâm phạm danh dự của bạn đời và của người thứ ba trong cuộc trò chuyện. Khi có ly hôn, những bài đăng này còn có thể bị đánh giá bất lợi cho chính người đăng.
Tin nhắn có người thứ ba. Nếu tin nhắn liên quan tới một người khác, công khai nó là công khai cả thông tin của người đó. Họ cũng có quyền yêu cầu bảo vệ đời tư và danh dự của mình.
Nếu thật sự cần lời khuyên, chia sẻ có kiểm soát. Kể với một người tin cậy hoặc chuyên gia tư vấn, giấu tên và chi tiết nhận dạng, chỉ nói đủ để được giúp. Không gửi ảnh chụp nguyên văn đi nhiều nơi.
Nghi bị bạn đời theo dõi điện thoại: tự bảo vệ an toàn
Nếu bạn nghi điện thoại của mình bị cài ứng dụng theo dõi hoặc tài khoản bị người khác đăng nhập, những việc dưới đây giúp bạn kiểm tra ở mức cơ bản. Ưu tiên hàng đầu là an toàn của bạn, nhất là khi người kia có biểu hiện kiểm soát, đe doạ.
- Xem danh sách ứng dụng đã cài và quyền truy cập, chú ý ứng dụng lạ có quyền đọc tin nhắn, ghi âm, định vị, quản trị thiết bị.
- Kiểm tra danh sách thiết bị đang đăng nhập tài khoản email, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin; đăng xuất những thiết bị không phải của bạn.
- Đổi mật khẩu từ một thiết bị bạn tin là an toàn, bật xác thực hai lớp, đổi mã khoá màn hình.
- Tắt chia sẻ vị trí mà bạn không chủ động bật, kiểm tra các tài khoản gia đình dùng chung có cho người khác xem vị trí không.
- Nếu người kia có hành vi bạo lực hoặc đe doạ, cân nhắc việc gỡ ứng dụng theo dõi có thể khiến họ phản ứng; trước khi thay đổi, hãy nói chuyện với người tin cậy hoặc tổ chức hỗ trợ để lên kế hoạch an toàn.
- Giữ lại chứng cứ về ứng dụng lạ, như ảnh chụp danh sách ứng dụng, thời điểm phát hiện, trước khi gỡ, phòng khi cần trình báo.
Khi không tự kiểm tra được, có thể nhờ một cửa hàng sửa chữa uy tín hoặc người có chuyên môn kỹ thuật kiểm tra máy, nhưng nên sao lưu dữ liệu quan trọng và không để họ đọc nội dung riêng tư.
Tin nhắn làm chứng cứ khi ly hôn: nguyên lý cần biết
Khi hôn nhân đổ vỡ, nhiều người muốn dùng tin nhắn làm chứng cứ, ví dụ chứng minh lỗi của bên kia khi đề nghị nuôi con hay chia tài sản. Nguyên tắc chung của tố tụng dân sự là chứng cứ phải được thu thập theo đúng quy định; toà sẽ xem xét tính hợp pháp, tính xác thực và sự liên quan của chứng cứ. Chứng cứ có được bằng cách cài phần mềm nghe lén hay truy cập trái phép có nguy cơ không được chấp nhận và còn khiến người nộp gặp rắc rối.
Tin nhắn mà chính bạn là người nhận, ví dụ tin bạn đời gửi cho bạn, là trường hợp khác với tin nhắn giữa bạn đời và người thứ ba mà bạn đọc lén. Ngoài ra, toà có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp chứng cứ khi đương sự không tự thu thập được, theo thủ tục luật định.
Vì phần này phụ thuộc rất nhiều vào chi tiết và có thể ảnh hưởng tới quyền nuôi con, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi thu thập hay nộp bất kỳ tin nhắn nào, thay vì tự làm theo lời khuyên trên mạng.
Nói chuyện về quyền riêng tư trong nhà cho êm
Phần lớn xung đột quanh chiếc điện thoại thực chất là chuyện niềm tin. Một cuộc nói chuyện có chuẩn bị giúp hai người đặt ra quy ước trước khi nghi ngờ biến thành theo dõi:
- Chọn lúc cả hai bình tĩnh, không ngay sau một trận cãi nhau.
- Nói về cảm giác của mình thay vì buộc tội: "Em thấy bất an khi anh hay úp điện thoại" thay vì "Anh đang giấu gì".
- Cùng thống nhất những gì là chung: tài khoản ngân hàng chung, lịch gia đình, nhóm chat của họ hàng, ứng dụng quản lý chi tiêu.
- Cùng thống nhất những gì là riêng: công việc có bí mật nghề nghiệp, tâm sự của bạn bè, chuyện của người khác được kể cho riêng mình.
- Nếu muốn chia sẻ vị trí vì an toàn, bật công khai và ai cũng tắt được khi cần.
- Khi nghi ngờ nghiêm trọng, chọn nói thẳng hoặc tìm tư vấn hôn nhân, không chọn theo dõi lén.
Nếu một bên liên tục kiểm soát điện thoại, ép đưa mật khẩu, theo dõi mọi nơi người kia đi kèm đe doạ, đó không còn là chuyện riêng tư đơn thuần mà có thể là dấu hiệu kiểm soát trong gia đình. Hãy tìm người tin cậy để nói chuyện, tìm hỗ trợ tâm lý khi căng thẳng kéo dài, và hỏi luật sư về các biện pháp bảo vệ theo pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Vợ chồng có nghĩa vụ phải cho nhau biết mật khẩu điện thoại không?
Không có quy định nào buộc vợ chồng phải chia sẻ mật khẩu điện thoại. Việc chia sẻ là thoả thuận tự nguyện của hai người. Luật Hôn nhân và gia đình yêu cầu vợ chồng chung thuỷ, tôn trọng, bình đẳng, nhưng không biến thiết bị cá nhân thành tài sản thông tin chung.
Điện thoại mua bằng tiền chung thì có được tự do xem không?
Chiếc máy có thể là tài sản chung, nhưng tin nhắn, cuộc gọi bên trong là thông tin riêng tư gắn với người sử dụng. Quyền sở hữu thiết bị và quyền đối với bí mật thư tín là hai chuyện khác nhau. Tài sản chung không làm mất quyền riêng tư của người dùng máy.
Lén đọc tin nhắn rồi phát hiện ngoại tình thì có dùng ra toà được không?
Toà xem xét tính hợp pháp của cách thu thập chứng cứ. Đọc lén một lần khác với cài phần mềm theo dõi lâu dài, nhưng cả hai đều có rủi ro. Trước khi dùng, nên hỏi luật sư để biết có cách hợp pháp khác để chứng minh không, ví dụ đề nghị toà thu thập.
Chồng đăng tin nhắn của vợ lên mạng để bêu riếu thì vợ làm gì?
Người vợ có thể giữ chứng cứ, yêu cầu gỡ bỏ, báo cáo lên nền tảng, và nếu cần thì yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc toà án buộc chấm dứt, cải chính, bồi thường. Nếu kèm đe doạ, kiểm soát, nên tìm hỗ trợ theo pháp luật phòng, chống bạo lực gia đình.
Bật định vị chia sẻ cho nhau có vi phạm gì không?
Không, nếu cả hai biết và đồng ý, và mỗi người có thể tắt khi muốn. Vấn đề chỉ phát sinh khi định vị được bật lén, hoặc một bên bị ép phải bật và không được tắt. Sự đồng ý tự nguyện và có thể rút lại là điểm mấu chốt.
Con đã lớn có được xem điện thoại của cha mẹ không?
Nguyên tắc về bí mật thư tín và đời sống riêng tư áp dụng cho mọi cá nhân trong gia đình, không chỉ vợ chồng. Con xem điện thoại của cha mẹ khi chưa được phép cũng là xem thông tin riêng tư của người khác. Cách tốt nhất vẫn là hỏi và được đồng ý.